20

رجعت، چیستی و چرایی

 

درآمد

یکی از باورهای شیعیان، اعتقاد به رجعت و حیات مجدّد افراد و گروه هایی خاص، پس از ظهور حضرت مهدی (ع) است. در این نوشتار، برآنیم تا به برخی پرسش ها در این باره به طور مختصر پاسخ گوییم.

پرسش های زیر را در این نوشتار پاسخ می گیرید.

1. منظور از «رجعت» چیست؟

2. رجعت واجد چه هدف و فلسفه ای است؟

3. چه دلیلی بر وقوع رجعت وجود دارد؟

4. رجعت در چه زمانی اتفاق خواهد افتاد؟

5. اعتقاد به رجعت چه آثاری در پی دارد؟

6. آیا رجعت امری همگانی است یا خاص برخی؟

7. حضرت رضا (ع) در خصوص مسئلة رجعت چه بیاناتی دارند؟

 

معنای رجعت

منظور از رجعت چیست؟

رجعت در لغت، به معنای بازگشت است؛[1] اما از نظر اصطلاحی، به این معناست که به امر خداوند و به دست حضرت مهدی (ع) گروهی از مردگان، زنده شده و با قیام آن حضرت، همراه می شوند. بر این حساب، قبل از روز رستاخیز، مردگان به دنیا باز می گردند تا به پاداش یاوری و همراهی و درک حکومت مهدی نائل آیند؛ نیز خداوند برخی دشمنان حضرت ولی عصر را زنده می کند تا وی از آنان انتقام گیرد.[2]

علمای شیعه اعتقاد به رجعت را ملازم با پیروی از مذهب تشیّع می دانند و اگر اعتقاد به امامان معصوم (ع) وجود داشته باشد، اعتقاد به بازگشت امامان معصوم (ع) و مؤمنان، قبل از رستاخیز، هم باید وجود داشته باشد و این دو لازم و ملزوم هم اند. در تمام دوران ها، بر سر اعتقاد به رجعت، اجماع علمای شیعه وجود داشته است و هیچ کس از آنان منکر رجعت نبوده اند.

علامه مجلسی در بحار الانوار، نام بسیاری از علمای شیعه را آورده است که در کتاب هایشان به اصل رجعت تأکید کرده اند.[3]

 

چرایی رجعت

 

رجعت واجد چه هدف و فلسفه ای است؟

از آنجا که در عالم خلقت، هیچ امری بدون هدف نیست، یکی از سؤالات اصلی در مسئلة رجعت این است که چرا باید عده ای از انسان ها، خوب باشند یا بد، قبل از قیامت و در دوران ظهور حضرت امام مهدی (ع) به دنیا بر گردند؟

 

1. یاری و نصرت دین الهی

یکی از اهدافی که رجعت مؤمنان بر آن استوار است، نصرت و یاری رساندن به دین الهی در آرمان شهر مهدوی و عصر حکومت قائم آل محمد (ع) است که حکومت عدل الهی را جهانی می کند. خداوند می فرماید: «همانا فرستادگان خویش و مؤمنان را در دنیا و روزی که شاهدان برخیزند، یاری خواهیم کرد».[4] از ظاهر این آیه استفاده می شود که این نصرت، دسته جمعی انجام می شود، نه فردی. از آنجا که چنین نصرتی تا کنون تحقق پیدا نکرده است، قطعاً در آینده تحقق خواهد یافت؛ زیرا وعدة الهی تخلف ناپذیر است.

امام صادق (ع) در تفسیر این آیه می فرمایند: «به خدا سوگند، این نصرت در رجعت است؛ چرا که ائمه و بسیاری از پیامبران در دنیا کشته شدند و کسی آنان را یاری نکرد. این مطلب در رجعت تحقق خواهد یافت.»[5]

 

2. تکامل مؤمنان

بر اساس برخی روایات، یکی از حکمت ها و اهداف رجعت، به کمال رسیدن مؤمنان خالص است؛ چرا که آنان در مسیر تکامل معنوی، با موانع دشمنان رو به رو بوده اند و از تکامل باز مانده اند. از این رو، حکمت الهی اقتضا می کند که آنان مسیر تکاملی خویش را از طریق بازگشت به این جهان به پایان برسانند و در گسترش حکومت حق و آرمان شهر مهدوی، سهیم باشند. شرکت در چنین حکومتی، بی شک، از افتخارات بزرگ محسوب می شود. از این رو، امام صادق (ع) می فرمایند: «هر مؤمنی که کشته شده باشد، به دنیا بر می گردد تا [بعد از زندگی مجدّد] به مرگ طبیعی بمیرد و هر مؤمنی که مرده باشد به دنیا بر می گردد تا کشته شود [و به ثواب شهادت برسد].[6]

 

3. فخر مؤمنان، از تشکیل آرمان شهر مهدوی

در طول تاریخ، بسیاری از مؤمنان در آرزوی برقراری حاکمیت دین در سراسر جهان بوده اند و برای تحقق این هدف، بسیار مبارزه کرده اند؛ اما دشمنان دین با ظلم خویش نگذاشتند دین الهی در تمام ابعاد، حاکمیت یابد. از این رو، بر اساس دسته ای از روایات، در دوران رجعت، مؤمنان به این جهان بر می گردند تا عزت دین و خفت و خواری ظالمان را مشاهده می کنند و از برقراری و تشکیل آرمان شهر مهدوی و حکومت عدل مهدوی، لذت برند.

امام باقر (ع) می فرمایند: «اما مؤمنان، به سوی روشنایی های چشمانشان بر می گردند [تا چشمشان با دیدن حکومت عدل امام زمان (ع) روشن شود] و اما ستمگران، بر می گردند تا دچار عذاب الهی شوند؛ چنان که خداوند می فرماید؛ و قطعاً غیر از آن عذاب بزرگ تر، از عذاب این دنیا به آنان می چشانیم.»[7]

 

4. کیفر دنیوی کافران و تأثر آنان از استقرار حکومت مهدوی

یکی دیگر از اهداف رجعت را چشیدن کافران از عذاب های دنیوی شمرده اند.[8] امام باقر (ع) می فرمایند: «هیچ شخص نیک و بدی از این امت نیست؛ مگر اینکه رجعت می کند: مؤمنان بر می گردند تا اینکه عزیز شده، چشمانشان روشن شود و فجار بر می گردند تا خداوند ذلیلشان کند. آیا نشنیده ای گفتار خداوند را که می فرماید: «همانا عذاب نزدیک تر (کوچک تر) را که غیر از عذاب بزرگ تر است، به آن ها می چشانیم.»[9] عذاب نزدیک تر، به عذاب رجعت منطبق شده است.

حضرت علی (ع) در تفسیر آیة مبارک «رُبَما يَوَدُّ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ كانُوا مُسْلِمينَ»[10] می فرمایند: «زمانی که من با شیعیان بر می گردم، بنی امیه را با خواری و ذلت به قتل می رسانم. در این هنگام، کفار می گویند که ای کاش مسلمان بودیم.»[11]

 

5. انتقام جویی از دشمنان

در پاره ای روایات، یکی از اهداف رجعت را انتقام گرفتن از دشمنان اهل بیت (ع) عنوان کرده اند؛ به طوری که یکی از لقب های امام عصر (ع) را منتقم گفته اند.

امام صادق (ع) فرمودند: «هنگامی که مصیبت [جدّم] حسین (ع) صورت پذیرفت، ملائکه به درگاه خداوند تضرع کردند. پس خداوند سایة حضرت قائم (ع) را بر پا داشت و فرمود که به وسیلة وی، از آنان که به او (امام حسین) ستم کردند، انتقام می گیرم.»[12]

 

ادلّة رجعت

چه دلیلی بر وقوع رجعت وجود دارد؟

ادلّه ای که بر وقوع رجعت دلالت دارند، بر دو دسته اند:

 

1. ادلة قرآنی

در قرآن کریم آیات زیادی دلالت بر حیات مجدّد انسان دارد. خداوند نمونة افرادی را برای ما بیان فرموده است که قبل از رستاخیز، حیات مجدّد پیدا کرده اند و به اصطلاح، به دنیا رجعت داشته اند؛ لذا همان گونه که در اقوام گذشته، رجعت صورت گرفته است، در آینده هم رجعت صورت می گیرد و امری محال و غیر ممکن نمی باشد. برای مثال، نمونه هایی را بیان می کنیم که در قرآن آمده است:

اگر چه زنده کردن یک مرده، برای خداوند تفاوتی با زنده کردن تمام مردگان نمی کند، این گونه نبوده است که افراد معدودی زنده شوند. خداوند متعال در آیه ای، خبر از زنده شدن هزاران مرده داده است: آنجا که می فرماید: «آیا از [حال] کسانی خبر نیافتی که از بیم مرگ از خانه های خود خارج شدند، در حالی که هزاران تن بودند؟ پس خداوند به آنان گفت: «تن به مرگ بسپارید.» آنگاه آنان را زنده ساخت. آری، خداوند به مردم، بخشنده است؛ ولی بیشتر مردم سپاسگزاری نمی کنند.»[13]

رسول گرامی اسلام (ص) می فرمایند: «هر آنچه در امت های گذشته رخ داده است، در امت من نیز رخ خواهد داد.»[14] از این سخن نتیجه گرفته اند که از آن جایی که رجعت یکی از حوادث مهم امت های گذشته است و تا کنون نیز تحقق نیافته، قطعاً در زمان آینده صورت خواهد گرفت.

علاوه بر آیات فوق، آیات فراوانی در قرآن کریم آمده است[15] که از نظر شیعه، بر رجعت در آخر الزمان تطبیق پذیر است؛ برای اختصار تنها به یک نمونه اشاره می کنیم: خداوند در آیة 83 سورة نمل می فرماید: «... و آن روز که از هر امّتی گروهی از کسانی را محشور می کنیم که آیات ما را تکذیب کرده اند، پس آنان نگاه داشته می شوند تا همه به هم بپیوندند.»

علامه طباطبایی دربارة این آیه می گوید: «از ظاهر آیه بر می آید که حشر در آن، حشر در غیر روز قیامت است؛ زیرا حشر در قیامت، اختصاص به یک گروه از هر امت ندارد، بلکه تمامی امت ها در آن محشور می شوند و حتی به حکم آیة «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً»[16] یک نفر هم از قلم نمی افتد. اما در آیة محل بحث، می فرماید که از هر امتی، فوجی را محشور می کنیم.»[17] وی سپس در تأیید اینکه نظر قرآن در این آیه، حشری غیر از قیامت است، می نویسد: «... و باز مؤیّد گفتار ما این است که این آیه و دو آیة بعدش، بعد از داستان بیرون شدن دابّه از زمین واقع شده اند که خود، یکی از علایمی است که قبل از قیامت واقع می شود؛ قیامتی که در چند آیة بعد دربارة آن می فرماید: «وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ»[18] و تا چند آیة بعد، اوصاف وقایع آن روز را بیان می کند. معنا ندارد که قبل از شروع به بیان اصل قیامت و وقایع آن، یکی از وقایع آن را جلوتر ذکر کند؛ چون ترتیب وقوعی اقتضا می کند که اگر حشر فوج از هر امتی هم جزو وقایع قیامت باشد، آن را بعد از مسئلة نفخ صور ذکر فرماید، ولی این طور ذکر نکرد؛ بلکه قبل از نفخ صور، مسئلة حشر فوج از هر امتی را آورده است. پس معلوم می شود این حشر، جزو وقایع قیامت نیست.»[19]

در توضیح همین آیه، روایات فراوانی از اهل بیت (ع) نقل کرده اند که ایشان این آیه را دلیل محکمی بر وقوع رجعت در دوران حکومت مهدی (ع) دانسته اند.[20]

 

2. ادلة روایی

روایات رجعت را نیز می توان به دو دستة کلی تقسیم کرد: دستة نخست، روایاتی است که به تحقق رجعت در امت های گذشته اشاره کرده است. این روایات را، عمدتاً در شرح آیات مربوط به رجعت ذکر کرده اند. به برخی از آن ها در سؤال قبل اشاره کردیم.

دستة دوم، روایاتی است که به وقوع رجعت در آخر الزمان و در آستانة بر پایی قیامت اشاره می کند. در این دسته، علاوه بر روایاتی که ذیل آیات مرتبط ذکر کردیم، روایات مستقلی نیز به چشم می خورد. یکی از آن ها این است که امام باقر (ع) می فرمایند: «روزهای خدا سه تاست: روزی که قائم قیام می کند و روز رجعت و روز قیامت.»[21] به علاوه، دعاها و زیارت نامه های متعددی در دست است که به نحوی به مسئلة رجعت اشاره دارند.[22]

 

زمان رجعت

رجعت در چه زمانی اتفاق خواهد افتاد؟

روایات گوناگونی که دلالت بر امر رجعت دارند، در یک معنا با هم اتحاد دارند و آن، این است که سیر نظام دنیا به سوی روزی است که در آن، آیات الهی به بالاترین و کامل ترین شکل، ظهور خواهد کرد و در آن روز، گناهی وجود ندارد و شیطان، قدرت اغواگری نخواهد داشت و همة عبادت ها خالصانه برای خدا خواهد بود و حق از باطل جدا می شود. در چنین روزی، بعضی از اولیای الهی و برخی از دشمنان خدا که از دنیا رفته اند، رجعت خواهند کرد.

با این توضیح، روشن است که زمان دقیق رجعت را با ذکر سال و ماه و روز آن، نمی توان معلوم کرد؛[23] اما به طور کلّی، بر اساس آنچه از روایات و تفاسیر علما به دست می آید، پیش از رستاخیز و در زمان حکومت حضرت مهدی (ع) اتفاق می افتد.

 

آثار اعتقاد به رجعت

اعتقاد به رجعت چه آثاری در پی دارد؟‌

اعتقاد به رجعت عاملی برای حرکت سازندة فردی و اجتماعی و وسیله ای برای طغیان علیه بی عدالتی ها است؛ زیرا:

1. همان گونه که در باب زنده شدن مردگان، شک حضرت عزیر (ع) پس از حیات دوبارة وی و نیز تردید حضرت ابراهیم (ع) با مشاهدة حیات چهار پرندة ذبح شده[24] از بین رفت و موجب ایمان بیشتر آنان به حقانیت گفتار خداوند شد، اعتقاد به اصل رجعت نیز شیعیان را به حقانیت خویش آگاه می سازد و آنان را به تلاش فردی، اجتماعی و دینی ترغیب می کند.

2. در رجعت، ائمة اطهار (ع) و مؤمنان خالص، به این جهان باز می گردند تا حقّ خود را باز ستانند و کافران نیز بر می خیزند تا قصاص شوند. داشتن چنین اعتقادی آثاری به همراه دارد:

1.2. شیعیان سعی می کنند اعمالشان را به گونه ای انجام دهند که از مؤمنانی باشند که به همراه ائمة اطهار (ع) به این دنیا رجعت می کنند؛

2.2. با رجعت، شیعیان خالص قادرند انتقام همة ظلم هایی را بگیرند که بر آنان رفته است. نتیجه اینکه اشتیاق به شیعة خالص بودن و امید به انتقام گرفتن، شیعه را برای اصلاح خویش و کسب شایستگی برای قصاص گرفتن از کافران محض، به تحرک وا می دارد.[25]

 

رجعت کنندگان

آیا رجعت امری همگانی است یا خاصّ برخی؟

پدیدة رجعت امری همگانی نمی باشد و منحصر به جمعی از مؤمنان راستین و مشرکان محض خواهد بود. بهترین دلیل بر این گفته، حدیثی از حضرت صادق (ع) است: «به درستی که رجعت برای همه نیست، بلکه به جمعی خاص اختصاص دارد. رجعت نمی کنند، مگر مؤمنان راستین و مشرکان فرو رفته در شرک محض؛ غیر از آنان، هیچ کس به دنیا باز نمی گردد.»[26]

البته روایات فراوانی به صورت ویژه، خبر از رجعت افراد خاصی داده است. به صورت اختصار می توان به برخی اشاره کرد: امام حسین (ع) را اولین رجعت کننده[27] و برای مولا علی (ع) رجعت های متعددی ذکر کرده اند.[28] ائمه (ع) به صورت خصوصی به برخی یاران خود بشارت رجعت داده اند.[29] برخی روایات می گوید انبیای گذشته رجعت خواهند کرد[30] و پیامبر (ص) به همراه ائمه معصومین (ع) رجعت می کنند.[31]

 

امام رضا (ع) و مسئلة رجعت

حضرت رضا (ع) در خصوص مسئلة رجعت چه بیاناتی دارند؟

روزی مأمون از امام رضا (ع) پرسید: «ای ابالحسن، نظر شما دربارة رجعت چیست؟» امام در پاسخ فرمودند:

اعتقاد صحیحی است و این رجعت [مسئلة جدیدی نیست و] در امت های گذشته نیز بوده و در قرآن نیز آمده است [مثل قصة عزیر و کسانی که از ترس مرگ، از خانه هایشان فرار کردند ...].

جدّم رسول خدا فرمود که هر چه در امت های گذشته روی داده است، در این امت نیز روی خواهد داد. هرگاه مهدی (ع) که از فرزندان من است، ظهور کند، عیسی با وی نماز خواهد گزارد. نیز، حضرت رسول فرمودند: اسلام در آغاز، غریب بود و بار دیگر غریب خواهد شد و خوشا به حال غربیان! پرسیدند: یا رسول الله، بعد از آن چه خواهد شد؟ فرمودند: حق، به حق دار خواهد رسید.[32]

منبع: کتاب رجعت، چیستی و چرایی، انتشارات آستان قدس رضوی.

پی نوشت ها:



[1]. ابن منظور، لسان العرب، قم، ادب الحوزه، ج8، 1405، ص 114.

[2]. بحار الانوار، ج 53، ص 136 تا 138.

[3]. شیخ حر عاملی، الإیقاض الهجعه بالبرهان علی الرجعه، باب 2، دلیل 3.

[4]. مؤمن، 51.

[5]. علی یزدی حائری‌، الزام الناصب، قم، حق بین، 1397ق.

[6]. بحار الانوار، ج 53، ص 40.

[7]. همان، ص 64.

[8]. سید مرتضی، رسائل الشریف، ج1، ص 301.

[9]. بحار الانوار، ج 53، ص 64.

[10]. حجر، 2.

[11]. بحار الانوار، ج 53، ص 64 و 65.

[12]. همان، ج 51، ص 68.

[13]. بقره، 243.

[14]. قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، ج2، قم، مدرسه امام المهدی، 1409، ص 934.

[15]. بقره، آیات 72، 56، 243 و 259.

[16]. کهف، 47.

[17]. تفسیر المیزان، ج15، ص 569.

[18]. نمل، 87.

[19]. تفسیر المیزان، ج 15، ص 570.

[20]. علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج2، چ 3، قم، دار الکتب، 1404، ص 36.

[21]. شیخ صدوق، الخصال، ج1، قم، اسلامی، 1362، ص 108.

[22]. احمد بن علی، طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص 494؛ بحار الانوار، ج 53، ص 92؛ عیون اخبار الرضا (ع)، ج2، ص 276.

[23]. بحار الانوار، ج 53، ص 59.

[24]. اشاره دارد به داستان مردن عزیر پیامبر (ع) که خداوند وی را پس از صد سال زنده ساخت و نیز ابراهیم پیامبر (ع) که به امر خداوند چهار پرنده را انتخاب و آن ها را ذبح کرد و گوشت آنان را به هم آمیخت و آنگاه در چهار نقطه قرار داد؛ سپس آن ها را صدا زد و هر یک نزد او حاضر شدند.

[25]. سید هیبت الله بهشتی لاری، بشارة الرجعه (بازگشت مردگان به دنیا)، ص 36 تا 41 و 147 و 148.

[26]. بحار الانوار، ج 53، ص 39.

[27]. محمد بن مسعود عیاشی، تفسیر العیاشی، ج 2، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، ص 282.

[28]. بحار الانوار، ج 53، ص 46 و 47؛ الکافی، ج1، تهران، اسلامیه، 1362، ص 197.

[29]. محمد بن جریر طبری، دلائل الامامه، ص 284.

[30]. تفسیر قمی، ج1، ص 106؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 181.

[31]. بحار الانوار، ج 53، ص 15.

[32]. عیون اخبار الرضا (ع)، ج 2، ص 201 و 202؛ بحار الانوار، ج 25، ص 135؛ مسند الامام الرضا (ع)، ج 2، ص 135.

نظر ها

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.

ثبت نظر

نام

ایمیل

وب سایت