20

بسم الله الرحمن الرحیم

امداهاي غيبي خداوند

پژوهشگر : فاطمه مبرا

مقدمه:

         امداهاي غيبي خداوند تأثيري شگرف در زندگي انسان ها دارد. زماني كه طوفان هاي حوادث ناگوار و مشكلات پي در پي به انسان هجوم مي آورد، و او از همه جا نا اميد مي گردد، به مقتضاي فطرت توحيدي خود به سوي خدا رو مي آورد. اين جاست كه امدادهاي غيبي، امدادهايي كه به معناي كمك هايي ويژه است كه در زندگي بشر وجود دارد، و بهره مندي از آن به شرايطي خاص نيازمند است، از او دست گيري كرده و او را از هلاكت مي رهاند.

         در قرآن كريم و روايات معصومين : اين موضوع به تأكيد مطرح شده، به گونه اي كه ديگر نمي توان گفت كه امدادهاي غيبي در زندگي انسان ها يك استثنا است. بلكه يكي از     سنت هاي الهي است كه مؤمن مي تواند در سختي هاي زندگي به آن دل بسته و اميد نجات داشته باشد.

         پژوهش حاضر به معرفي امدادهاي غيبي در قرآن مي پردازد. در اين مجموعه از كتب تفسيري همچون تفسير الميزان، تفسير مجمع البيان، تفسير نمونه و... ، و كتاب هاي معاصر در زمينه ي امدادهاي غيبي همچون امدادهاي غيبي در زندگي بشر و امدادهاي غيبي از نگاه قرآن بهره برده ايم.

         هر چند در اين زمينه تلاش هاي فراواني صورت گرفته است اما از آن جا كه به اين موضوع توجه كمتري شده است، و با توجه به اينكه زمينه پژوهش بيشتر در اين باره وجود دارد، بر اين اساس و در جهت نيل به اهداف مورد نظر ساختار اين تحقيق انجام شده است.

                                                                                      و من الله التوفيق

                                                                                         مهر1390

 

                                                                                    

- واژه شناسی امدادهای غیبی   

       امداد در لغت: اصل و ریشه ی امداد، کلمه ی مد به معنای کشیدن،[1] انبساط و امتداد است.[2]

       غیب در لغت: غیب و شهود دو نقطه ی مقابل یکدیگر هستند، عالم شهود عالم محسوسات است، و جهان غیب ماوراء حس می باشد. زیرا غیب در اصل به معنی چیزی است که پوشیده و پنهان است، و چون عالم ماوراء محسوسات از حس ما پوشیده است به آن غیب گفته می شود.[3] امدادهای غیبی در اصطلاح به معنای کمک هایی ویژه است که در زندگی بشر وجود دارد و به شرایط خاص و زمینه های مساعد نیازمند است.[4]

- تفاوت امدادهای غیبی با معجزه

        تفاوت اين دو در اين است كه: کمک های ویژه ی الهی همراه با ادعای نبوت و تحدی نمی باشد. در حاليكه معجزه همراه با ادعاي نبوت و تحدي مي باشد. همچنین در عین حال که معجزه و امدادهای غیبی هر دو به اذن خدا و وساطت نیروهای غیبی و اسباب طبیعی غیر عادی انجام    می گیرد، اما در مورد معجزه از آنجا که پای تحدی و هدایت مردم در کار است، و با صدور آن صحت نبوت پیغمبری و رسالت و دعوتش به سوی خدا اثبات می شود. بنابراین شخص صاحب معجزه در آوردن آن دارای اختیار است.

        به این معنی که هر وقت از او معجزه ای خواستند می تواند بیاورد، و خدا هم اراده اش را عملی می سازد؛ یعنی شخص پیامبر و ولی نقش اصلی را دارد، اما در امداد غیبی فرد چنین نقشی را ندارد و در حالی که امیدش از همه چیز قطع شده است کمک الهی از او دست گیری می کند.[5]

-قطعی بودن امدادهای غیبی   

       گروهی از آیات قرآن اشاره می کنند به این که آن چه وعده داده شده است، فرا می رسد و تخلفی در وعده ي خداوند وجود ندارد. بنابراین کمک های ویژه ی خدا را یک سنت الهی        می دانند که نه تنها امکان پذیر هستند بلکه حتمی می باشند.[6] خداوند در آیاتی از سوره ی مؤمن به عنوان یک قانون کلی حمایت خود را از پیامبران و مؤمنان در دنیا و آخرت بیان کرده است و می فرماید:

( إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ )[7]

« در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‏اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان برپاى مى‏ايستند قطعاً يارى مى‏كنيم.»

- پیامبران و درخواست امدادهای غیبی

        از مواردی که هم بر اهمیت تأثیر کمک های ویژه ی الهی گواهی می دهد، و هم بر وجود آن ها دلالت می کند، تقاضای پیامبران الهی برای این نوع از امدادها است. قرآن کریم این درخواست را از زبان نوح : :

( وَ نُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِيمِ‌ )[8] « و نوح را [ ياد كن ] آن گاه كه پيش از [ ساير پيامبران ] ندا كرد، پس ما او را اجابت كرديم، و وى را با خانواده‏اش از بلاى بزرگ رهانيديم.»

( وَ قَالَ نُوحٌ رَبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِينَ دَيَّاراً )[9] « و نوح گفت: پروردگارا، هيچ كس از كافران را بر روى زمين مگذار.»

        لوط :[10]، طالوت و یارانش[11]، رسول اکرم صلي الله عليه و آله و مؤمنان نقل می کند.در برخی از روایات آمده است که پیامبر اکرم صلي الله عليه و آله  هم با مسلمانان در یاری طلبیدن از خدا هم صدا بود. وی دست خود را به سوی آسمان می گشود و می گفت: « پروردگارا! وعده ای را که به من داده ای تحقق بخش. خدایا ! اگر این گروه مومنان نابود شوند، پرستش تو از زمین برچیده خواهد شد.» و به قدری این یاری طلبی و دعا را ادامه داد که عبا از دوشش افتاد.[12]

 

 امداد عام الهی

       در صورتی که این سنت را نسبت به انسان ها در نظر بگیریم، و از بقیه ی موجودات عالم صرف نظر کنیم. به این معنا است که خداوند امکانات رشد و تعالی را برای همه ی انسان ها از هر نژاد و گروهی که باشند فراهم کرده است، و هر یک را در راه رسیدن به اهدافشان یاری می کند. اجرای این سنت الهی به دلیل رحمانیت خداوند است، که شامل همه ی موجودات می شود، و اختصاص به گروه خاصی ندارد. در حالی که رحیمیت خداوند لطف خاصی است که بر اساس ضابطه ی خاصی شامل حال انسان ها می شود.[13]

        یکی از مصادیق امداد عام، هدایت تکوینی و هدایت تشریعی است، که برای همه ی     انسان ها قرار داده شده است. خداوند به همه ی انسان ها، نعمت عقل عطا نموده است، و پیامبران را هم برای هدایت آن ها فرستاده است. دلیل امداد عام بودن این دو هم این است که نیاز به شرایطی ندارند.[14]

 امداد خاص الهی

        اگر انسان ها در استفاده ی از امدادهای عام الهی راه صحیح را طی کنند، و امدادهایی چون امکانات به دست آورده و هدایت های الهی را در جهت صحیح خود به کار گیرند، شرايط را براي دريافت امدادهاي خاص فراهم مي كنند. در این جا به امداد در سختي ها و مشكلات فردي، و امداد در مشكلات اجتماعي به عنوان برخي از عرصه هاي امدادهاي خاص الهي مي پردازيم.

1- امداد در مشكلات اجتماعي مانند جنگ

        الف- بادهای ویران گر: قرآن در سوره ی احزاب آشکارا به وجود بادهای ویران گر برای یاری مسلمانان اشاره می کند.

( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ جَاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا وَ کَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيراً )[15]

«اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، نعمت خدا را بر خود به ياد آريد، آن گاه كه لشكرهايى به سوى شما [ در ] آمدند، پس بر سر آنان تندبادى و لشكرهايى كه آنها را نمى‏ديديد فرستاديم، و خدا به آنچه مى‏كنيد همواره بيناست.»

ب- یاری با فرشتگان

        از امدادهای الهی، یاری کردن مجاهدان به وسیله فرشتگان است. در آیات قرآن کریم از این امداد با تعبیر فرو فرستادن جنود و ملائکه یاد شده است.

( وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ )‌[16]

«و يقيناً خدا شما را در [ جنگ ] بدر با آنكه ناتوان بوديد يارى كرد. پس، از خدا پروا كنيد، باشد كه سپاسگزارى نماييد.»

        خداوند متعال در این آیه یاری خود را به مجاهدان جنگ بدر بیان می کند که با تقویت  دل های آن ها، فرستادن فرشتگان و افکندن ترس در دل دشمنان انجام شده. اگر این آیه مستقل باشد [نه ادامه آیه قبل] خداوند در مقام منت نهادن بر مومنان است که آن پیروزی شگفت آور را با امداد فرشتگان ارزانی شان کرد.[17] مسلمانان در جنگ بدر 313 نفر با تجهیزات کم و مشرکان حدود 1000 نفر با تجهیزات انبوه بودند.[18]با این حال خداوند آنان را بر دشمنان پیروز کرد.

2- امداد در سختي ها و مشكلات فردي

     الف - بر هم زدن نقشه هاي دشمنان

       خداوند گاهي برهم زدن نقشه هاي دقيق و حيله گرانه ي دشمنان راه حق را به خود نسبت مي دهد، و در شكست و حتي نتيجه ي عكس دادن آن ها، دست غيبي را دخيل مي داند، و براي تسلي خاطر پيامبر صلي الله عليه و آله و مؤمنان از يك سو، و تهديد دشمنان اسلام از سوي ديگر مي فرمايد:

       «آن ها پيوسته حيله مي كنند و نقشه ها مي ريزند.» ( إِنَّهُمْ يَکِيدُونَ کَيْداً )[19]، «و من نيز در برابر آن ها نقشه مي ريزم و نقشه هايشان را نقش بر آب مي كنم.» ( وَ أَکِيدُ کَيْداً)[20]، « حال كه چنين است كافران را اندكي مهلت ده تا عاقبت كار خويش را ببينند.» ( فَمَهِّلِ الْکَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً )[21] آري آن ها پيوسته نقشه هاي شومي براي مبارزه با تو طرح مي كنند. گاه از طريق استهزا وارد مي شوند، گاه به محاصره ي اقتصادي دست مي زنند. گاه مؤمنان را شكنجه و آزار  مي كنند، گاه مي گويند به اين قرآن گوش فرا ندهيد، و به هنگام تلاوت آن سر و صدا مي كنند تا پيروز شوند.

    

        گاه ساحرت مي خوانند، گاه كاهنت مي گويند، گاه ديوانه ات مي شمرند، گاه در آغاز صبح ايمان مي آورند و هنگام عصر كافر مي شوند، تا گروهي را به دنبال خود بكشند. گاه مي گويند كساني كه دور تو را گرفته اند  فقرا و بينوايان هستند، آن ها را دور كن تا ما با تو باشيم. گاه    مي گويند حداقل بعضي از خدايان ما را به رسميت بشناس تا با تو همراه شويم. و گاه نقشه ي تبعيد يا قتل تو را مي كشند. خلاصه هر لحظه به شكلي در مي آيند، تا جمع تو را متفرق كنند، و يارانت را در سختي قرار دهند، يا تو را از ميان بردارند و نور خدا را خاموش كنند.

       اما اين ها بايد بدانند خدا اراده كرده است كه اين نور عالم گير شود، اين نور الهي است كه به راحتي خاموش نمي شود. اين خورشيد فروزان آسمان است با چشم پوشي خفاشان از ميان نمي رود. آن ها نقشه مي كشند و ما هم نقشه مي كشيم. [22]

ب- شرح صدر

       از ديگر امدادهاي الهي عطاي شرح صدر به مؤمنان است. شرح صدر در حقيقت نقطه ي مقابل ضيق صدر است. كه خداوند در سوره ي حجر به آن اشاره كرده است و مي فرمايد:

( وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ يَضِيقُ صَدْرُکَ بِمَا يَقُولُونَ‌) [23]

«و قطعاً مى‏دانيم كه سينه تو از آنچه مى‏گويند تنگ مى‏شود.»

        اصولاً هيچ رهبر بزرگي بدون شرح صدر نمي تواند به مبارزه با مشكلات بپردازد، و كسي كه رسالتش از همه عظيم تر است (مانند پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله) شرح صدر او بايد از همه بيشتر باشد تا طوفان ها نتوانند آرامش او را بر هم بزنند، و مشكلات او را به زانو در نياورد، كار شكني هاي دشمنان مأيوسش نكند، سؤالات از مسائل پيچيده او را در تنگنا قرار ندهد و اين بزرگترين     هديه ي الهي به رسول خدا بود.[24]

              

     شرایط و موانع برخورداري از امدادهاي غيبي

1- شرايط:

        الف- ایمان: از شرایط مهم نزول امدادهای الهی بر انسان، داشتن ایمان است. ایمان حالتی است قلبی و روانی که در اثر دانستن یک مفهوم و گرایش به آن حاصل می شود، و با شدت و ضعف هر یک از این دو عامل کمال و نقص می یابد، و اگر انسان از وجود چیزی آگاه نباشد.    نمی تواند به آن ایمان پیدا کند، اما تنها آگاهی کافی نیست، زیرا ممکن است امر مورد آگاهی یا لوازم آن بر خلاف میلش باشد، و گرایش به ضد آن داشته باشد. بنابراین تصمیم به عمل کردن به لوازم آن را نگیرد، بلکه تصمیم به عمل کردن بر ضد آن را بگیرد.[25]

        قرآن کریم با صراحت یادآوری می کند که خداوند در این جهان و در جهان آخرت مؤمنان را یاری می فرماید:

( إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ )[26]

« در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‏اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان برپاى مى‏ايستند قطعاً يارى مى‏كنيم.»

ب- توکل

        توکل یعنی این که انسان به خدا اعتماد کرده، و با اطمینان به حسن تدبیر و تقدیر او، امور خود را به او واگذار کند. توکل پشتوانه ی محکمی برای فعالیت است، و مشعل امید را در دل روشن می کند، و یأس را از آن می زداید، در انسان شهامت ایجاد می کند، و روح را تقویت و به آن آرامش می بخشد، و ترس از ناکامی را از دل بیرون می کند، زمانی که انسان با استفاده از نیروی خود به نتیجه نرسد، و به مرزهای خارج از محدوده ی قدرت و توان خود برسد، با به کار گرفتن توکل در خارج از محدوده ی قدرتش نفوذ می کند.

       انسان موجودی است که احساس می کند نیروی خودش به تنهایی کافی نیست و به همین دلیل به دنبال تکیه گاه است. هر مکتبی طبق جهان بینی خودش تکیه گاهی ارائه می دهد، و اسلام طبق جهان بینی توحیدی خدا را تکیه گاه معرفی می کند، که قدرتش بی انتها است، و بر همه چیز تواناست، و همه ی قدرت ها از او پدید آمده و از او سرچشمه می گیرد.

        او از همه مهربان تر است، و همه ی صفاتی که در یک تکیه گاه تزلزل ناپذیر لازم است فقط در او وجود دارد. اگر توکل به خدا در دل انسان ایجاد شود، بدون شک خدای عالم او را مورد یاری خود قرار می دهد.[27]

ج- دعا

       دعا یکی از بارزترین راه های بهره مندی از امدادهای غیبی است. دعا به مقام عجز و ناتوانی در برابر قدرت مطلقه ی الهی درآمدن، و درخواست از ذات مقدس خداوند سبحان است، که خود بالطبع عبودیت و بندگی است.[28]

- موانع

         الف- غرور و خود بینی: غرور و خود بزرگ بینی، تکیه کردن به نیروی ظاهری و فراموش کردن یاد خداوند یکی از موانع امدادهای غیبی است. قرآن کریم در این باره می فرماید:

( لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ کَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَيْئاً وَ ضَاقَتْ عَلَيْکُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ‌ )[29]

« قطعاً خداوند شما را در مواضع بسيارى يارى كرده است، و [ نيز ] در روز « حُنَين »; آن هنگام كه شمارِ زيادتان شما را به شگفت آورده بود، ولى به هيچ وجه از شما دفع [ خطر ] نكرد، و زمين با همه فراخى بر شما تنگ گرديد، سپس در حالى كه پشت [ به دشمن ] كرده بوديد برگشتيد.»

ب- پیروی نکردن از رهبری

        در تاریخ هرگاه امت های اسلامی از رهبران خود پیروی کرده و از دستور آن ها سرپيچی نکرده اند امدادهای الهی نیز به یاری آنان آمده و با این که نیرو، و ابزار جنگی شان کم بوده، ولی پیروز شده اند.[30]

نتيجه اين كه: اقتضاي لطف و رحمت الهي آن است كه هنگام بروز بلا و سختي به افراد، به آن ها پناه دهد و ياريشان كند. البته در مواردي كه حكمت الهي اقتضا دارد و افراد به سوي خدا رو    مي آورند، و يا اولياي الهي را شفيع او مي گردانند.

 اصولاً هيچ رهبر بزرگي بدون شرح صدر نمي تواند به مبارزه با مشكلات بپردازد، و كسي كه رسالتش از همه عظيم تر است (مانند پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله) شرح صدر او بايد از همه بيشتر باشد تا طوفان ها نتوانند آرامش او را بر هم بزنند، و مشكلات او را به زانو در نياورد، كار شكني هاي دشمنان مأيوسش نكند، سؤالات از مسائل پيچيده او را در تنگنا قرار ندهد و اين بزرگترين     هديه ي الهي به رسول خدا بود.[24]از شرایط مهم نزول امدادهای الهی بر انسان، داشتن ایمان است. ایمان حالتی است قلبی و روانی که در اثر دانستن یک مفهوم و گرایش به آن حاصل می شود، و با شدت و ضعف هر یک از این دو عامل کمال و نقص می یابد، و اگر انسان از وجود چیزی آگاه نباشد.    نمی تواند به آن ایمان پیدا کند، اما تنها آگاهی کافی نیست، زیرا ممکن است امر مورد آگاهی یا لوازم آن بر خلاف میلش باشد، و گرایش به ضد آن داشته باشد. بنابراین تصمیم به عمل کردن به لوازم آن را نگیرد، بلکه تصمیم به عمل کردن بر ضد آن را بگیرد.[25]         قرآن کریم با صراحت یادآوری می کند که خداوند در این جهان و در جهان آخرت مؤمنان را یاری می فرماید: ( إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ)[26]« در حقيقت، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‏اند، در زندگى دنيا و روزى كه گواهان برپاى مى‏ايستند قطعاً يارى مى‏كنيم.»        توکل یعنی این که انسان به خدا اعتماد کرده، و با اطمینان به حسن تدبیر و تقدیر او، امور خود را به او واگذار کند. توکل پشتوانه ی محکمی برای فعالیت است، و مشعل امید را در دل روشن می کند، و یأس را از آن می زداید، در انسان شهامت ایجاد می کند، و روح را تقویت و به آن آرامش می بخشد، و ترس از ناکامی را از دل بیرون می کند، زمانی که انسان با استفاده از نیروی خود به نتیجه نرسد، و به مرزهای خارج از محدوده ی قدرت و توان خود برسد، با به کار گرفتن توکل در خارج از محدوده ی قدرتش نفوذ می کند.       انسان موجودی است که احساس می کند نیروی خودش به تنهایی کافی نیست و به همین دلیل به دنبال تکیه گاه است. هر مکتبی طبق جهان بینی خودش تکیه گاهی ارائه می دهد، و اسلام طبق جهان بینی توحیدی خدا را تکیه گاه معرفی می کند، که قدرتش بی انتها است، و بر همه چیز تواناست، و همه ی قدرت ها از او پدید آمده و از او سرچشمه می گیرد.        او از همه مهربان تر است، و همه ی صفاتی که در یک تکیه گاه تزلزل ناپذیر لازم است فقط در او وجود دارد. اگر توکل به خدا در دل انسان ایجاد شود، بدون شک خدای عالم او را مورد یاری خود قرار می دهد.[27]        دعا یکی از بارزترین راه های بهره مندی از امدادهای غیبی است. دعا به مقام عجز و ناتوانی در برابر قدرت مطلقه ی الهی درآمدن، و درخواست از ذات مقدس خداوند سبحان است، که خود بالطبع عبودیت و بندگی است.[28] غرور و خود بزرگ بینی، تکیه کردن به نیروی ظاهری و فراموش کردن یاد خداوند یکی از موانع امدادهای غیبی است. قرآن کریم در این باره می فرماید: (لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ کَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَيْئاً وَ ضَاقَتْ عَلَيْکُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ‌)[29]« قطعاً خداوند شما را در مواضع بسيارى يارى كرده است، و [ نيز ] در روز « حُنَين »; آن هنگام كه شمارِ زيادتان شما را به شگفت آورده بود، ولى به هيچ وجه از شما دفع [ خطر ] نكرد، و زمين با همه فراخى بر شما تنگ گرديد، سپس در حالى كه پشت [ به دشمن ] كرده بوديد برگشتيد.»         در تاریخ هرگاه امت های اسلامی از رهبران خود پیروی کرده و از دستور آن ها سرپيچی نکرده اند امدادهای الهی نیز به یاری آنان آمده و با این که نیرو، و ابزار جنگی شان کم بوده، ولی پیروز شده اند.[30]

منابع و مأخذ:

·        قرآن كريم، ترجمه مكارم شيرازي.

1- اصفهاني، راغب، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه حسين خداپرست: زير نظر عقيقي بخشايشي، قم، نويد اسلام،1387.

2- تجليل، ابوطالب، ارزشها و ضد ارزشها در قرآن، [بي جا]، دفتر انتشارات اسلامي، 1366.  

3- ......................................، هدايت در قرآن، [بي جا]، رجاء، 1363.

4-  طباطبائي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ترجمه سيد محمد باقر موسوي همداني، تهران، انتشارات محمدي، 1362.

5-  طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البيان في تفسير القرآن، ترجمه علي كرمي، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1380.

6-  علم الهدي، حسين، جهاد در قرآن، [بي جا]، واحد فرهنگي بنياد شهيد، 1361.

7-  قرطبي، محمد بن احمد، الجامع لاحكام القرآن، بيروت، دارالكتب العلميه، 1417 ق

8-  مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش عقايد، [بي جا]، بين الملل، 1377.

9-  مصطفوي، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1365.

10- مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1377.

11- معاديخواه، عبدالمجيد، فروغ بي پايان، تهران، ذره، 1378.

12- مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1363.

 

[1]- حسين بن محمد، راغب اصفهاني، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه: حسين خداپرست: زير نظر عقيقي بخشايشي، ص 713 مدّ.

[2]-  حسن، مصطفوي، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج 11، ص 51، مدّ.

[3]-  همان، ج 7، ص 289 غيب.

[4]-  مرتضي، مطهري، مجموعه ي آثار، ج 3، ص 344.

[5]-  محمد حسين، طباطبائي، ترجمه تفسير الميزان، ترجمه: محمد باقر موسوي همداني، ج 1، ص 157.

[6]-  محمد بن احمد، قرطبي، الجامع لاحكام القرآن، ج 14، ص 43.

[7]-   غافر، آيه: 51 .

[8]-  انبياء، آيه: 76.

[9]-  نوح، آيه: 26.

[10]-  هود، آيه: 80.

[11]-  بقره، آيه: 250.

[12]-  ناصر، مكارم شيرازي، و ديگران، تفسير نمونه، ج 7، ص 103

[13]-  همان، ج 12، ص 66.

[14]-  عبدالله، جوادي آملي، هدايت در قرآن، صص 31-32.

[15] -  احزاب، آيه: 9.

[16]-  آل عمران، آيه: 123.

[17] -  محمد حسين، طباطبائي، ترجمه تفسير الميزان، ترجمه: محمد رضا صالحي كرماني، ج7، ص 10.

[18]-   فضل بن حسن، طبرسي، ترجمه تفسير مجمع البيان، ترجمه: علي كرمي، ج 2، ص 189.

[19]-  طارق، آيه: 15.

[20]-  طارق، آيه: 16.

[21]-  طارق، آيه: 17.

[22]-  ناصر، مكارم شيرازي، و ديگران، تفسير نمونه، ج 26، صص 375- 376.

[23]- حجر، آيه: 97.

[24]-  ناصر، مكارم شيرازي و ديگران، همان، ج 27، ص 122.

[25]-  محمد تقي، مصباح يزدي، آموزش عقايد، ص 444.

[26]-  غافر، آيه: 51.

[27]-  ابوطالب، تجليل تبريزي، ارزشها و ضد ارزشها در قرآن، ص 144.

[28]-  همان، ص 230.

[29]-  توبه، آيه: 25.

[30]-  حسين، علم الهدي، جهاد در قرآن، ص 42.

 

     


نظر ها

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.

ثبت نظر

نام

ایمیل

وب سایت