13

وضو از منظر اسلام و علم پزشکی

محقق: الهه سادات حسینی

استاد: خانم هوشیار

چکیده

در این پژوهش که هدف از آن بررسی فلسفه و فواید علمی وضو و همچنین آثار معنوی آن بوده است این هدف را در چهار بخش دنبال کرده‌ایم.

در بخش نخست به تعریف لغوی و اصطلاحی وضو پرداخته شده و آیه‌ی 6 سوره‌ی مائده که در رابطه با حکم تکلیفی وضو می‌باشد بیان و نکات تفسیری آن ارائه شده است.

در بخش دوم آثار وضو از نظر علمی مطرح گردیده که در آن به تأییدات وضو در بعد بهداشت روان، بهداشت پوست و مو، بهداشت گوارشی و وضو از نظر نور و فیزیولوژی (فیزیولوژی سیستم عصبی) پرداخته شده است.

در این بخش تأثیر و ضرورت هر یک از ارگان‌های مدخل در وضو با توجه به آداب خاص وضو مثل نحوه‌ی ریختن آب، لمس اعضا، مسح یا شستن، مکان ریختن آب و... بررسی و علل علمی شناخته شده‌ی آن بیان شده است.

در بخش سوم پاره‌ای از اموری که وضو گرفتن برای آنها مستحب است (مثل خواب، مطالعه و...) و همچنین برخی از مستحبات خود و ضو (مثل مسواک زدن، استنشاق و مضمضه، وضو گرفتن با آب سرد، خشک نکردن اعضای وضو و نهی از وضو گرفتن با آبی که با نور خورشید گرم شده ا ست) از نظر علمی و مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

در بخش چهارم به برخی از آثار معنوی وضو در دنیا و آخرت اشاره شده و برای هر کدام یک یا چند روایت بیان شده است که از جمله‌ی این آثار به زیادی روزی، نورانیت در قیامت، از بین رفتن غم و غضب و...) اشاره شده است. در انتها نیز با عنوان بررسی به نتیجه‌گیری از مباحث پرداخته شده و چند نکته را متذکر شده ایم.

 

 

 

مقدمه

وضو گرفتن برای بسیاری از ما امری ناخوشایند و مشکل است. بعضی وقت‌ها با خود می‌گوییم کاش می‌شد نماز را بی‌وضو خواند مخصوصاً در فصل سرما یا در مواقعی که برای وضو دچار سختی‌هایی همچون یافتن آب، رفع موانع و... می‌شویم سختی وضو در نظر ما دو چندان می‌شود.

در این تحقیق بر آن شدیم تا با بیان فلسفه و فواید علمی وضو به تأثیر آن در سلامت روان و جسم آدمی بپردازیم و با بیان آثار معنوی وضو، میل و رغبت خواننده را در بعد معنوی وجودی او برای وضو گرفتن افزایش دهیم.

در جامعه‌ی امروز که بسیاری از شبهات به بعد منطقی و عقلانی احکام شرعی و مسائل دینی وارد می‌شود پرداختن به این امور می‌تواند سبب پاسخگویی به شبهات و عاملی بر قوت گرفتن دین در دل جوانان گردد. البته باید توجه داشت که مهمترین دلیل بر وضو گرفتن باید همواره اطاعت پذیری از پروردگار و تسلیم امر او بودن باشد نه دانستن دلیل علمی آن.

 

تعریف وضو

وضو یعنی شستن صورت و دو دست و مسح سر و پا با شرایط خاص که یک عبادت محسوب می‌شود در اسلام عباداتی وجود دارد که دارای دو جنبه است: یکی بعد عبادی آن که موجب تقرب انسان به خدا و کمال معنوی او می شود و دوم بعد بهداشتی و درمانی آن که آثار مفیدی در محیط اجتماعی یا شخصی انسان دارد و سلامت انسان را تضمین می کند. نماز، وضو، غسل، روزه و... از این قبیل عبادات می باشند.

وضو: یعنی شستن دست ها و صورت و مسح کردن بر سر و پاها با آدابی که در شرع اسلام مقرر است.[1]

 

بخش اول

وضو در قرآن

قرآن کریم در مورد دستور وضو می فرماید:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ... مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»[2]

ای اهل ایمان هنگامی که می خواهید برای نماز به پا خیزید دست و صورت خویش را بشویید ... خدا هیچ گونه سختی برای شما قرار نخواهد داد ولیکن می خواهد تا تا (جسم و جان) شما را پاکیزه گرداند.

در آیه حدود صورت که باید در وضو شسته شود بیان نشده است ولی در روایات ائمه (ع) وضوی پیامبر(ص) را مشروحاً بیان کرده اند و از آن بر می آید که حد صورت از طرف طور از رستنگاه مو تا چانه و از طرف عرض آنچه در میان انگشتان وسط و ابهام قرار می گیرد ذکر شده است.

حد دست که باید در وضو شسته شود تا آرنج ذکر شده زیرا مرافق جمع مرفق به معنای آرنج است و چون این ابهام پیش نیاید که تا مچ شسته شود یا تا آرنج، می فرماید: الی المرافق و کلمه‌ی الی در آن برای بیان حد شستن است نه کیفیت شستن که بعضی توهم کرده اند که منظور شستن از نوک انگشتان به طرف آرنج است.

کلمه‌ی «رب» در برؤسکم طبق صریح بعضی روایات به معنای تبعیض است یعنی قسمتی از سر را مسح کنید که در روایات محل آن به یک چهارم پیش سر محدود شده است و این قسمت هر چند کم باشد باید با دست مسح شود و مسح تمام سر و حتی گوش ها (طبق نظر اهل سنت) با مفهوم آیه سازگار نیست.

قرار گرفتن «ارجلکم» در کنار «رؤسکم» گواه بر این است که پاها نیز باید مسح شود نه اینکه آن را بشویید. کعب در لغت به معنای برآمدگی پشت پاها و هم به معنی مفصل پا می باشد.[3]

نکته ای که از آیه بر می آید این است که هدف از این احکام به زحمت انداختن مسلمانان نیست بلکه هدف طهارت (جسم و جان) است و اینکه نعمت الهی بر مسلمانان کامل شود و سپاسگزار خداوند کریم گردند.[4]

 

بخش دوم: آثار وضو از نظر علم پزشکی

1. بهداشت روانی

تجربه نشان داده و از نظر علمی نیز به اثبات رسیده که وضو باعث طهارت و نورانیت باطن انسان شده و حالتی معنوی در انسان ایجاد می کند که سبب نشاط و شادی روح می گردد از نظر معنوی چون با قصد قربت و برای خدا انجام می شود اثر تربیتی دارد، مخصوصاً چون مفهوم کتابی آن این است که از فرق تا قدم در راه اطاعت تو گام بر می دارم. مؤید این ایت است که وضو فلسفه اخلاقی و معنوی دارد.[5]

تماس آب با پوست بدن اثر خاصی در تعادل اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک دارد.

بنابراین وقتی که ما روزی چند بار وضو می گیریم گذشته از زدودن آلودگی، به اعصاب و کل عضلات بدن آرامش می دهیم و خستگی و کسالتی را که در اثر کار روزانه و سستی خواب به ما دست می دهد از بین می بریم و به چهره خود نشاط و روشنایی می بخشیم و کسانی که به راستی نماز را با توجه و حضور قلب می خوانند دارای چهره ای نورانی و رفتاری آرام و باوقارند.

2. پهداشت پوست و مو

از این نظر فایده وضو کاملاً روشن است چرا که شستن و صورت و دست ها آن هم حداقل سه بار در شبانه روز اثرات قابل ملاحظه ای در نظافت پوست دارد همچنین مسح کردن بر سر و پشت پاها که شرط آن رسیدن آب به مو یا پوست تن است سبب پاکیزه نگه داشتن این اعضا می شود.

همانطور که می دانیم برخی بیماری ها تظاهراتشان از پوست شروع می شود. بهداشت پوست در درجه اول بر نظافت و شستشوی بدن به ویژه قسمت های باز آن تمرکز است. نظافت مستمر پوست برای بازماندن سوراخ های غدد عروقی و چربی امری حیاتی است به طوری که لازم می شود هر فرد روزانه حداقل دو بار دست و صورت و گردن خود را بشوید.[6]

یکی از صاحب نظران می نویسد:

دست و صورت که غالباً در معرض مزاولت و مباشرت با کثافات و میکروب های مختلف می باشند در هر روزی چند مرتبه واجب شد به واسطه وضو شسته شود به طوری که آب به بشره برسد و رفع چربی و کثافات و موانع وصول آب را بکند تا از ضرر میکروب های آن مصون بماند و نظافت اجباری حاصل شود و استنشاق جلدی از مسامات بشره میسر گردد. غیر از اعضای وضو باقی اعضا زیر لباس است و کمتر آلوده به میکروب های محیطی می شود ولهذا این تکلیف مکرر در همه روز و شب ویژه تنظیف اعضای وضو گردید تا مسامات باز شود و میکروب ها مرتفع گردد و استنشاق جلدی در همه اعضا حاصل شود. سابقاً گمان می کردند ورود میکروب در داخل بدن منحصر به ثقب (سوراخ مخرج و مدخل (دهان) است. اخیراً به ثبوت رسیده که ممکن است میکروب از همان مسامات جلدی وارد بدن شود. چون دست و صورت بیشتر در معرض کثافات واقع می شوند و پا و سر کمتر لهذا در سر و پا به مسح اکتفا شده و در دست و صورت به شستن، تا موجب حرج نشود.

در دنباله می نویسد:

وضوی اسلامی عیناً همان خاصیت ماساژ (ماساژ سوئدی) را به نحو اتم حاوی می باشد. زیرا وقتی روی سطح اعضای وضو آب سرد رسید و محل آن سرد شد قهراً جریان خون به آن سمت شدیدتر شده و برای حفظ درجه 37 از حرارت طبیعی بدن و جبران حرارت از دست رفته اعضای وضو، دستگاه گردش خون به فعالیت سریع مشغول و در نتیجه نشاط و سلامتی و تعدیل در دستگاه گردش خون که از مهمترین جهازات بدن است به وجود می آید.[7]

3. بهداشت گوارشی

پیشگیری از ابتلا به بسیاری از بیماری های گوارشی که به دلیل آلودگی دست ها عارض می شوند از مهم ترین فواید بهداشتی وضو می باشد. مهمترین این بیماری ها شامل: بیماری های عفونی (مثل وبا، تیفوئید، التهابات معدی و مسمومیت های غذایی)[8]

4. وضو از نظر نور و فیزیولوژی (فیزیولوژی سیستم عصبی)[9]

با توجه به نقشه آرمک حسی، روشن است که وقتی در جریان وضو، داخل دهان، صورت، ساعدها، کف دستها، جلوی سر و روی پاهای آرمک حسی تحریک شوند، قسمت اعظم قشر حسی تحریک می شود و هوشیاری به سطح بالایی می رسد در حالی که فقط چیزی حدود 20 درصد از سطح بدن مرطوب شده است و اگر شخص به جای و ضو، کل بدن خود (یعنی 5 برابر مساحت وضو) را می شست، چیز زیادی بر تحریک حسی ناشی از وضویش افزوده نمی شود. پس وضو با مرطوب کردن 20 درصد از سطح بدن، تقریباً کار مرطوب کردن کل بدن را انجام می دهد و این یک معجزه است.

اکنون باید گفت که وضعیت انرژیکی انسان قبل و بعد از عمل و ضو را می توان مقایسه نمود.

مشاهده شده که عمل وضو بیشتر چاکراها و نادی ها (کانال های انرپی) را فعال و بزرگ می کند. در اینجا لازم است مطالبی را از کتاب انرژی درمانی آقای چوآکوک سویی که مترجم آن جمشید هاشمی می باشد بیان شود:

مشاهده شده که انجام عمل وضو به طور کلی اکثر چاکراه ها و کانال های انرژی را بزرگ و فعال می کند اما نکته جالب آن است که در این عمل میزان افزایش در چاکراه های پایینی بسیار بیشتر از چاکراه های بالایی است یعنی اگر چاکراه های بالایی تا 5/1 برابر بزرگتر شده اند چاکراه های پایینی (قاعده ای، جنسی و ناخن) به راحتی تا دو برابر و حتی بیشتر رسیده اند و ایشان می نویسند که:

در ادامه ی رعایت چنین آدابی است که تجربیات خداشناسی آغاز می شود. بررسی انرژیکی وضو پیوند زیبای آن با فریضه ای همانند نماز را به خوبی نشان می دهد.

به هنگام پرداختن به نماز رسیدن انرژی عظیمی بر نمازگار جاری می شود.

تمیز بودن کانال های انرژی فرد و فعال بودن چاکراه های وی باعث می شود تا انرژی الهی به میزان بیشتری جذب و درک شود و به طور کلی پتانسیل نمازگار برای مبادله میزان انرژی بیشتر فراهم می شود. لذا توصیه می شود قبل از پرداختن به هر عمل دیگری، عمانند قرائت قرآن یا دعا خواندن با وضو باشیم. این عمل باعث می شود تا آنچه که از قرائت یا دعا قرار است نصیبمان شود دو چندان شود. هنگامی که نیت به عمل وضو اضافه می شود (و لو در ذهن) ریسمان روحی (که توسط روشن بنیان در بالای سر هر انسان مشاهده شده و در افراد معمولی به نازکی تار عنکبوت است ولی در افراد پیشرفته روحی تا یک سانتیمتر می تواند ضخامت داشته باشد) درخشان تر و قطورتر می شود. در واقع محل آن در ساهاسرا چاکرا (چاکرای هفتم) است و همانطور که می دانیم این چاکراه سرچشمه و نقطه شروع تجلی تمام چاکراهاست.

در ادامه باید گفت که هر چه چاکراه ساها سرا بیشتر باز باشد میزان گره ها و قفل های شش چاکراه باقیمانده باز شده و انرژی هایشان با بالاترین فرکانس های ممکن ساطع می گردد.

به محض اینکه چاکراه تاج کاملاً آگاه شود کار جذب انرژی کیهانی اش به پایان می رسد و شروع می کند به تشعشعات انرژی بر طبق آکورد خودش و این است که آن رمزی که می گویند باید همیشه نیت خیر داشته باشیم.

حال با شروع عمل وضو، ابتدا صورت را می شوییم، پوست بدن قابلیت جذب و نگه داری میزان زیادی انرژی را در خود دارد. انرژی هایی اضافی که ناشی از مشغله ها، استرس ها، امواج منفی و دیگر موارد است در آن هستند. ما حداقل در روز سه بار وضو می گیریم و با این کار سه بار پاکسازی صورت می پذیرد. البته میزان انباشت انرژی منفی در پوست صورت به دلیل حساسیت بیش از اندازه آن از سایر جاها بیشتر است. با دست کشیدن روی فک ها بر چاکراه فرعی بر روی فک تأثیر می گذاریم و این عمل اثر مستقیمی روی سیستم اعصاب و حافظه دارد.

از نظر علمی آب قادر است مقدار زیادی انرژی در خود ذخیره سازد.

حال چرا از آب سرد به جای آب گرم استفاده کنیم بهتر است؟

علت آن این است که آب سرد قابلیت جذب انرژی بیشتری نسبت به آب گرم دارد (آب گرم به دلیل فاصله ی بیشتر بین مولکولی، خود حاوی مقدار بیشتری انرژی است و قابلیت جذب انرژی زیادی ندارد) در مرحله بعد با هر دست روی دست دیگر آب می ریزیم:

در بیان علت آن باید گفت که اصلی ترین کانال انرژی بدن، در اصطلاح «سوشومنا» می باشد که این کانال اصلی در ناحیه شانه ها به دو کانال فرعی تقسیم می گردد که در نهایت به دو دست می رسد. در ادامه، این کانال اصلی، در ناحیه خارجی به دو بخش دیگر تقیم شده وارد پاها می گردد. در امتداد این کانال اصلی، کانال های فرعی دیگری موجود است که هر کدام به عضو و انداخ خاصی بر می گردد. در جای سوشومنا مخروط مانندهای کوچک و بزرگی وجود دارد که دائماً در حال چرخش هستند.

حال ما بر آرنج (برای مردان) آب می ریزیم و دست می کشیم تا انتهای انگشتان و با این کار انرژی های منفی از این کانال فرعی زدوده می شود. حرکت رو به رو باعث تحریک این نادی و تخلیه شدید انرژی راد و منفی در آن می گردد، لمس کردن تا کف دست و نوک انگشتان ادامه می یابد و این موضوع به این می ماند که انرژی های نفی را مشایعت می کنیم تا کاملاً خارج گردد. با این عمل هم چاکراه های کف دست به دلیل لمس سریع فعال می شوند و هم بین انرژی های چپ و راست بدن تبادل و تعادل صورت می پذیرد.

در واقع با اتصال دست چپ و راست به یکدیگر بین این دو انرژی تبادل صورت می گیرد.

مرحله بعد مسح سر است. با این عمل ساهاسرا چاکرا تحریک می گردد که قبلاً در مورد تحریک آن و تأثیرات ناشی از آن در سطور پیشین توضیح داده شد. از دیگر تأثیرات آن ایجاد تعادل بین نیمکره های چپ و راست بدن است پس به این ترتیب بین احساسات و عواطف (نیمکره راست) و تفکر و منطق (نیمکره چپ) تعدل ایجاد می شود.

مرحله بعدی مسح پاهاست که دو اثر دارد. اول اینکه نیمه بالایی بدن با نیمه پایینی تبادل انرژی می کند و نوعی توازن انرژی صورت می گیرد و دوم آن که تحریک چاکراه های پا سبب دریافت انرژی بیشتر از زمین می گردد، با تداوم و تکرار وضو همواره انرژی بیشتری از طریق پاها وارد مولادهارا چاکراه و چاکرای جنسی می گردد و به این ترتیب فرد دارای استحکام و قوت درونی گشته و کمتر دچار خستگی می شود.[10]

 

بخش سوم: مستحبات وضو و اصول علمی آن

1. وضو گرفتن قبل از خواب

از نظر صاحب نظران رشته روانشناسی، جهت بهداشت صحیح خواب و داشتن خوابی راحت باید اصولی را رعایت نمود که از جمله آن ها روش گرفتن ملایم قبل از رفتن به رختخواب است و جالب اینکه در ادامه تأکید می شود که این عمل هر شب تکرار گردد. بنابراین برای داشتن خوابی راحت استحمام قبل از خواب مفید است که همان طور که در بخش خواص نور و فیزیولوژی وضو گفته شد وضو می تواند جای این استحمام را گرفته  اثرگذاری مثل آن را داشته باشد.

2. وضو گرفتن قبل از مطالعه

نواحی مرتبط با وضو، بیشترین وسعت را در قشر حرکتی مغز دارند و هرچه تحریک این قشر بیشتر باشد و خواب آلودگی و کسالت از انسن دور می شود و سبب توجه و تمرکز و افزایش هوشیاری می شود.

حضرت رضا (ع) می فرمایند: «إنّما اُمِرَ بِالْوَضُوء ... مَعَ ما فيهِ مِن ذَهابِ الكَسل وَ طَردِ النُّعاسِ»[11]

همانا وضو از مسلمانان خواسته شده [حضرت تعدادی از آثار وضو را بیان و سپس فرمودند] علاوه بر این کسالت و خستگی را برطرف ساخته و روحیه نشاط به انسان می دهد.

علاوه بر این وضو گرفتن با آب سرد همان طور که گفته شد سبب افزایش فعالیت دستگاه گردش خون و خون رسانی بهتر به همه اعضا (چشم، دست و...) به خصوص مغز می شوند پس می تواند به افزایش تمرکز و دقت کمک کند.

3. وضو گرفتن با آب سرد

تجربه نشان داده و از نظر علمی نیز به اثبات رسیده که آب سرد نسبت به آب گرم قدرت تحریک حسی بیشتری را دارد.

4. خشک نکردن اعضا بعد از وضو

خشک کردن آب وضو مکروه است. حضرت صادق (ع) می فرماید:

«من توضا و تمندل كتبت له حسنه ، و من توضا و لم یتمندل حتى یجف وضوئه كتبت له ثلاثون حسنه»[12]

هر کس وضو بگیرد و آب وضویش را خشک نماید برایش یک حسنه نوشته می شود و هر کس وضو بگیرد و آب وضویش را خشک نکند سی حسنه نوشته می شود.

خشک نکردن اعضای وضو، به علت تماس طولانی تر آب با سطح ÷وست مدت تحریک حسی طولانی تر شده و تحریک حسی تقویت می شود.

بنابراین اولین دانشمندان بشری که از  ساختمان سیستم عصبی و قشر مغزی آگاهی داشتند پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) بوده اند که در قرن ها قبل با بیاناتی بسیار جالب بدین موضوع اشاره نموده اند.

5. مسواک کردن

قال رسول الله لعلی فی وصیته: «علَيكَ بالسِّواكِ عِندَ كُلِّ وُضوءٍ»[13]

پیامبر اکرم(ص) در وصیت خود به علی (ع) فرمودند: «بر تو باد که همیشه هنگام وضو مسواک کنی»

و در حدیث دیگر آمده است:

فی وصیته النبی لامیرالمؤمنین(ع)يا عليُّ ، علَيكَ بالسِّواكِ ، و إن استَطَعتَ أن لا تُقِلَّ مِنهُ فافعَلْ ، فإنَّ كُلَّ صلاةٍ تُصَلِّيها بالسِّواكِ تَفضُلُ على التي تُصَلِّيها بغَيرِ سِواكٍ أربَعينَ يَوما[14]

در وصیت پیامبر(ص) به امیرالمومنین(ع) آمده است که فرمود: بر تو باد به مسواک کردن و اگر می توانی کم انجام ندهی چنین کاری را بکن، زیرا هر نمازی که با دندان های مسواک شده خوانده شود از چهل روز نماز بدون مسواک برتر است.

همچنین پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «الوُضوءُ شَطرُ الإيمانِ ، و السِّواكُ شَطرُ الوُضوءِ»[15]

وضو مدخل ایمان و مسواک زدن مدخل وضو است.

بنابراین رعایت بهداشت دهان و دندان و پیشگیری از بیماری های مختلف آن، از جمله پوسیدگی دندان ها، بیماری های لثه و بافتهای اطراف آن و... امری مسلم است که در قرن ها قبل به آن توجه شده است و در احکام وضو بدان تأکید شده است، چرا که شستن چند بار دهان و دندان در طول روز باعث طهارت آن نواحی و از بین رفتن خصلت اسیدی دهان و همچنین سبب زائل شدن مخاط جمع شده در دهان و خرده های غذای لابه لای دندان ها می شود و اثر بسیاری در پیشگیری از عفونتهای مربوط دارد.

6. مضمضه و استنشاق

امام علی(ع) می فرمایند: «و المضمضة والاستنشاق بالماء عند الطهور طهور للفم و الانف»[16]

شستن دهان و بینی هنگام وضو و غسل پاک کننده دهان و بینی است.

یکی از مسائلی که در باب مستحبات وضو آمده است چشیدن آب (مضمضه) و استنشاق (آب در بینی کردن) و حتی شستن قسمتی از درون بینی است.

یکی از راه های عمده انتقال بیماری ها و عفونت های تنفسی و بسیاری عفونت های دیگر بینی است. یعنی ورود میکروب از راه بینی روش عمده انتقال بسیاری از عفونت هاست، خصوصاً در فصل سرما که به علت تجمع نزدیک به هم افراد در محیط های بسته شرایط مناسبی جهت انتقال عفونت ها از این راه به وجود می آید و بیماری امکان شیوع بیشتری می یابد به همین علت در فصل سرما شایع ترین علت مراجعه ی بیماران چه خردسال و چه بالغین به مراکز درمانی و کلینیک ها، سرماخوردگی است که عمده انتقال آن از راه بینی است. استنشاق در وضو محیط بینی را قلیایی و برای دفاع در برابر آلودگی ها آماده می سازد.

یکی از مهمترین راه های جلوگیری از انتقال عفونت های تنفسی یا به عبارت ساده تر، اولین سد دفاعی بدن در مقابل این عفونت ها مژک هایی هستند که در مخاط بینی وجود دارند و با تماس هوای آزاد مرطوب می شوند و به عنوان مانعی در برابر عبور میکروب ها و مواد زائد به دستگاه تنفسی عمل می کنند.

شستن چند باره داخل بینی در هنگام وضو سبب از بین رفتن آلودگی های داخلی بینی و تمیز شدن مژک های تنفسی می شود در نتیجه به فیلتر کردن بهتر هوا کمک می کند. از طرفی مرطوب شدن فضای داخل بینی مانع از خشک شدن مویرگ های بینی گشته و از خون دماغ و سر دردهای ناشی از آن جلوگیری می کند.[17]

7. نهی از وضو گرفتن با آبی که به وسیله حرارت خورشید گرم شده است:

پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «الماء الذي تسخنه الشمس لا توضّؤوا به، ولا تغتسلوا به، ولا تعجنوا به، فإنه يورث البرص»[18]

با آبی که به وسیله خورشید گرم شده است وضو نگرفته و غسل نکنید و در خمیر کردن هم استفاده نکنید زیرا موجب مرض برص و پیسی می شود.

 

بخش چهارم: آثار معنوی وضو

1. طهارت معنوی

از حضرت رضا(ع) روایت شده است که: «إِنّما اُمِرَ بِالْوَضُوء وَبُدِأ بهِ لِأَن يَكُون الْعَبدُ طاهِراً إَذا قامَ بَيْنَ يَدَىِ الْجَبّار عِنْدَ مُناجاتِهِ إِيّاه»[19]

همانا به وضو گرفتن امر شده و به آن ابتدا به جهت اینکه بنده هنگامی که در برابر خداوند قرار می گیرد و با او مناجات می کند با طهارت باشد.

2. اطاعت پروردگار و اظهار بندگی

از حضرت رضا(ع) روایت شده است: «إنما امر بالوضوء ... مطیعاً له فیها امره»[20]

همانا به وضو گرفتن امر شده... برای اینکه اطاعت پروردگار و اظهار بندگی شود.

3. محبوبیت نزد خداوند متعال

«ان الله یحب التوابین و یحب المتطهرین»[21]

خداوند توبه کنندگان و انسان های با طهارت را دوست دارد.

4. خواب با طهارت، عبادت محسوب می شود:

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «من بات علی طهر فکأنما احیی اللیل»[22]

هر کس با طهارت شب را به صبح آورد گویا شب را تا به صبح احیا داشته است.

همچنین رسول خدا(ص) در روایت دیگری می فرمایند:

«من نام متوضأ کان فراشه له مسجدا و نومه له صلوة حتی یصبح و من نام علی غیر وضوء کان فراشته له قبراً و کان کالجیفة حتی یصبح»[23]

کسی که با وضو بخوابد بستر او برایش مسجد می شود و خوابش (ثواب کسی را دارد که) به نماز مشغول است تا این که شب را به صبح برساند و اگر کسی بدون وضو خوابید بسترش برای او قبر خواهد بود و مانند مرداری می ماند تا اینکه صبح شود.

5. کفاره بعضی از گناهان است

حضرت موسی بن جعفر(ع) می فرمایند: «من توضأ للمغرب کان وضوءه ذلک کفارة لما معنی من ذنوبه فی نهاره ما خلا الکبائر و من توضأ لصلاة الصبح کان وضوء ذلک کفارة لما مضی من ذنوبه فی لیلة ما خلا الکبائر»[24]

هرکس برای نماز مغرب وضو بگیرد آن وضویش کفاره گناهان غیر کبیره روزانه اوست و هرکس برای نماز صبح وضو بگیرد آن وضویش کفاره گناهان غیر کبیره شبانه اوست.

6. سبب زیادی عمر می شود:

پیامبر اکرم(ص) به انس فرمودند: «اکثر من الطهور یزید الله فی عمرک»[25]

از چیزهایی که برایت طهارت می آورد زیاد بهره بگیر (که اگر چنین کردی) عمرت طولانی خواهد شد.

7. سبب زیادی روزی می شود

«فی الحدیث انه سکی الیه رجل قلة الرزق فقال: ادم الطهارة یوم علیک الرزق نفعل الرجل ذلک فوسع علیه الرزق»[26]

در روایت آمده است شخصی به پیامبر اکرم(ص) از کمی روزی شکایت کرد، حضرت فرمودند: همیشه با طهارت باش تا روزیت زیاد شود آن شخص دستور پیامبر(ص) را انجام داد و روزی اش زیاد گردید.

8. سبب نورانی شدن انسان می شود:

پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «الوضوء علی الوضوء نور علی نور»[27]

[وضو ایجاد نورانیت می کند] و وضو روی وضو گرفتن نورانیتی است که بر آن نورانیت قبل افزوده می شود.

9. زمینه ساز استجابت دعاست

پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «یقول الله تعالی من احدث و لم یتوضأ فقد جفانی و من احدث توضأ و لم یصل رکعتین فقد جفانی و من احدث و صلی رکعتین و دعانی و لم اجبه فیها سألنی من امر دینه و دنیاه فقد جفوته و لست برب جاف»[28]

خداوند متعال فرموده است هر کس طهارتش از دست برود و وضو نگیرد به من (که خدای او هستم) جفا کرده است و هر کس وضو بگیرد و با آن وضو دو رکعت نماز نخواند به من جفا کرده است و هر کس وضو بگیرد و نماز بخواند و پس از نماز چیزی از امور دنیا و آخرتش را از من بخواهد و من دعایش را مستجاب نکنم من به او جفا کرده باشم و من پروردگار جفاکار نیستم.

همچنین حضرت صادق(ع) می فرمایند: «من طلب حاجة و هو علی غیر وضوء فلم تقض فلا یلومن الا نفسه»[29]

هر کس بدون وضو دنبال برطرف کردن مشکلی برود و آن مشکل حل نشود جز خودش کسی را ملامت و سرزنش نکند.

10. در قیامت با نورانیت خاصی محشور می شود:

از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند: «یحشر الله عزوجل امتی یوم القیامة بین الامم غراً محجلین من آثار الوضوء»[30]

همچنین پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «ما من امتی احد الا و انا اعرفه یوم القیامة قالوا یا رسول الله من رایت و من لم تر؟ قال: من رایت و من ار غراً محجلین من آثار الوضوء»[31]

هیچ کس از افراد امتم نیست مگر آن که روز قیامت او را می شناسم، عرض کردند آنان را که مشاهده کرده و مشاهده نکردی؟ فرمود: هر کس را دیده و ندیده ام به خاطر آن که آنان از مواضع وضویشان نور ساطع می شود.

11. ثواب شهید

رسول خدا(ص) فرمودند: «من نام علی الوضوء ان ادرکه الموت فی لیله مات شهیدا»[32]

کسی که با وضو بخوابد، اگر در شب مرگ به سراغش بیاید این شخص شهید از دنیا رفته است.

12. سبب از بین رفتن غم و غصه

رسول خدا(ص) می فرمایند: «اولیه ینفی الفقر و اخره ینفی الهم»[33]

(وضو و شستن دست و صورت) پیش از غذا باعث از بین رفتن فقر و بعد از آن سبب از بین رفتن غم و غصه می گردد.

13. فرو نشاندن غضب

رسول خدا(ص) فرمودند: «اذا غضب احدکم فلیتوضأ» زمانی که یکی از شما خشمگین شد (برای فرو نشاندن خشمش) وضو بگیرد.

 

بررسی

1. دستور وضو به صورت اجباری یکی از خدمات ادیان الهی به انسان است که موجب نورانیت باطنی و معنویت خاص همراه با نظافت شخصی می گردد.

2. همانطور که می دانیم شستن دست و صورت به صورت طبیعی در برنامه ی روزانه ی انسان ها وجود داشته و در برخی ادیان هم به صورت دستور وضو انجام می گرفته است (در آئین زرتشت هر روز صبح دست و روی خود را دو مرتبه شستشو می دادند، مرتبه ی اول با کرمز و مرتبه ی دوم با نیرک آب یا نیرنگ آب. در کتاب مقدس تورات و انجیل نیز سخن از طهارت با آب به صورت مکرر گرفته شده است.[34] پس نمی توان این مطلب را حکم تأسیسی و اعجاز علمی قرآن کریم دانست هر چند که انجام وضو به طور خاص و با شرایط ویژه در اسلام با سایر مکاتب و ملل تفاوت دارد.

3. وضو یک عبادت اسلامی است و نباید رتبه ی  آن را در حد یک ماساژ و شستشوی ساده پایین آورد هرچند که خواص بهداشتی آن قابل چشم پوشی نیست ولی نباید آن را فقط از منظر بهداشتی یا علمی نگاه کرد بلکه بعد اصیل و اصلی آن همان عبادی بودن آن است.

4. اسرار علمی و بهداشتی وضو می تواند جزئی از علت و فلسفه این حکم باشد اما علت منحصره و تامه ی آن نیست بلکه مصالح دیگری (به ویژه معنوی) مورد نظر اسلام بوده است.

5. برخی مسائل بهداشتی (مثل پیشگیری از بیماری ها) به صورت فی الجمله (در برخی موارد) صحیح است.

6. برخی از مطالب که در فلسفه حکم وضو بیان شد (مثل تفاوت گذاشتن بین مسح سر و پا و شستن صورت و دست به دلیل بیشتر در معرض میکروب و آلودگی بودن) قابل اشکال است چون پا و سر و گردن نیز مثل صورت در معرض میکروب هاست بلکه گاهی پای انسان بیشتر مورد آزار میکروب ها قرار می گیرد. در حالی که دستور شستن گردن یا سر در وضو نیامده است.

7. آنچه مسلم است تمام اثرات معنوی وضو (که در روایات مختلف از ائمه(ع) رسیده است) شامل حال انسان می گردد اگرچه عدم بصیرت او مانع از شهود این اثرات گردد.

 

فهرست منابع

1.     قرآن کریم

2.     حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت، انتشارات دارالاحیاء التراث العربی، 1391.

3.     دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1345ش، ج49.

4.     دیاب، عبدالحمید و احمد قرقوز، طب در قرآن، سنندج، ناشر آراس، 1389ش.

5.     رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز قرآن، قم، انتشارات کتاب مبین، 1381ش.

6.     کاشانی، محسن، محجة البیضاء، قم، انتشارات اسلامی.

7.     کریمی، حسن و علیرضا کوهپایی و منصوره ذکری، اعجاز و اعجاز علم پزشکی در قرآ« کریم و بیان معصومین، تهران، دانشگاه تهران، 1389.

8.     مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، تهران، مکتبه الاسلامیه، 1374 و1375ش.

9.     مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1370ش.

10.نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1415ق.

11.وحیدی، محمد، فلسفه و اسرار احکام، قم، ناشر سنابل، تابستان 1389ش.

12.هندی، حسام الدین، کنزالعمال فی سنن الاثوال و الافعال، بیروت، موسسه الرساله، 1405ق.

13.محمدی گروه دین تبیان، مقاله فلسفه و فواید جسمی وضو، 30/11/89.

14.شعبانی، سجاد، مقاله دلیل علمی وضو گرفتن 30/06/90  میهن بلاگ.

 

پی نوشت ها:



[1] .علی اکبر دهخدا، لغت نامه دهخدا، ج49، ص292.

[2] . مائده/ 6.

[3] . ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج4، ص286و287.

[4] . محمد علی رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج1و2، ص349.

[5] . ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج4، ص 288.

[6] . عبدالحمید دیاب و احمد قرقوز، طب در قرآن، ص 184؛ محمد علی رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص 352.

[7] . محمد علی رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص 352.

[8] . همان.

[9] . حسن کریمی یزدی، علیرضا کوهپایی و منصوره ذکری، اعجاب و اعجاز علم پزشکی در قرآن کریم و بیان معصومین، فصل سوم، خواص وضو.

[10] . همان.

[11] . وسائل الشیعه، ج1، ص257 به نقل از فلسفه و اسرار احکام، محمد وحیدی، ص 126.

[12] . بحار الانوار، ج80، ص 330 به نقل از فلسفه و اسرار احکام، محمد وحیدی، ص 130.

[13] . همان، ص 338.

[14] . بحارالانوار، ج80، ص 343. کنزالعمال، ج9، ص288 به نقل از فلسفه و اسرار احکام، محمد وحیدی، ص131.

[15] . بحارالانوار، ج80، ص334.

[16] . همان.

[17] . رک: سایت تبیان، مقاله فلسفه و فواید جسمی وضو، محمدی، گروه دین تبیان.

[18] . بحارالانوار، ج80، ص335.

[19] . وسائل الشیعه، ج1، ص 257 به نقل از فلسفه و اسرار احکام، محمد وحیدی، ص 132.

[20] . همان.

[21] . بقره/ 222.

[22] . وسائل الشیعه، ج1، ص266.

[23] . بحارالانوار، ج76، ص 182.

[24] . وسائل الشیعه، ج1، ص264؛ بحارالانوار، ج80، ص306 و231.

[25] . همان، ص 269؛ رک: بحارالانوار، ج80، ص305.

[26] . مستدرک الوسائل، ج1، ص43.

[27] . المحجه البیضاء، ج1، ص302 به نقل از فلسفه و اسرار احکام، ص133؛ وسائل الشیعه، ج1، ص265.

[28] . وسائل الشیعه، ج1، ص268؛ بحارالانوار، ج80، ص309.

[29] . همان، ص262.

[30] . بحارالانوار، ج80، ص237.

[31] . کنزالعمال، ج9، ص292.

[32] . رک: بحارالانوار، ج80، ص305؛ رک: بحارالنوار، ج76، ص183.

[33] . بحارالانوار، ج80، ص310.

[34] . رک: پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص350.

نظر ها

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.

ثبت نظر

نام

ایمیل

وب سایت