31

عوامل حسادت در كودكان و راه‌هاي پيشگيري و درمان آن

پژوهشگر: الهه صفري

 

چكيده

عنوان اين پژوهش« عوامل حسادت در كودكان و راه‌هاي پيشگيري و در مان آن» است كه هدف كلي آن آموزش والدين در جهت تربيت كودكاني سالم در اجتماع مي‌باشد. در پرتوي اين پژوهش تلاش شده است به بررسي عواملي كه زمينه ساز حسادت در كودكان مي‌شود پرداخته تا والدين نسبت به آنها معرفت كسب نمايند و رفتارشان را با كودكان حسود تغيير داده و در راه درمان آن قدم بردارند.

حسد هميشه متوجه همه‌ي اشخاص و به خصوص كودكان است. و غالباً همراه با ترس و خشم مي‌باشد. كودكي كه دچار حسادت شده است، در روابط خود با والدين بيمناك است كه مبادا محبت آنها را از دست بدهد. و چنین كودكي هم در اين دوره و شايد هم در تمام عمر به مردم وجهان با نظر حسد و بدبيني نگاه مي‌كند و چنين كودكي آينده‌ي موفقي نخواهد داشت.

در اين پژوهش از كتب متنوع اخلاقي، روايي، لغوي، و روانشناسي استفاده شده وروش انجام اين پژوهش از نوع، تحقيقات بنيادي است و  به اعتبار موضوع تحقيق ديني، و بر اساس راهبردها، توصيفي كه با بهره‌گيري از روش كتابخانه‌اي انجام پذيرفته است.

به عنوان راهكار و شيوه‌ي برخورد با اين معضل،‌ از دو راه پيشگيري و درمان مي‌توان بهره جست كه مقايسه نكردن فرزندان با يكديگر، توجه به استعدادها و توانايي‌هاي هر يك از فرزندان و عدم تبعيض ميان آنها از سوي والدين، از جمله‌ي اين راهها مي‌باشد.

كليدواژه‌ها: 1- حسد 2- كودك 3-عوامل حسادت 4- پيشگيري حسادت 5- درمان حسادت.


 

بخش اول: مفهوم حسادت و خطرات آن

تعريف حسادت

حسادت كه (به معني رشك بردن، بد خواهي و نابودي نعمت و مقام كسي را خواستن ) صفت مذموم و ناپسندي به شمار می رود. این رذیله‌ي اخلاقی که كه در بين همه‌ي اقشار و طبقه‌هاي اجتماعي و در همه‌ي سنين وجود دارد، يكي از رفتارهاي شايع كودكان و نوجوانان نيز مي‌باشد .1

بعد از تولد فرزند دوم نوعی احساس حسادت در فرزند اول بروز می کند، ولی چون والدین نمی‌خواهند این حسادت را بپذیرند از آن به عنوان یک «واکنش» نام می برند. بعضی از بچه ها حسادتشان را به صورت رفتاری آشکار و بارز نشان مي دهند، مثلاً فرزند دوم را می زنند یا اذیت می کنند. فرزند اول احساس می کند که والدینش دیگر به اندازه‌ي کافی او را دوست ندارند و عشق و علاقه‌ي آن ها بین او و فرزند جدید تقسیم شده است. 2

ماهيت حسادت

حسادت آميزه اي است از احساس حقارت، ترس، خشم و محبت. و در مورد كودك‌ها احساس حقارت از اينكه نوزاد را بر او ترجيح مي‌دهند. خشم و ناراحتي از اينكه چرا چنين شرايط و موقعيتي براي او پديده آمده است. محبت والدين كه براي او گران بهاترين اشياء است و نمي‌خواهد آن را از دست بدهد. آيا چنين امري ريشه و ماهيت فطري دارد يا نه؟ نظر غالب اين است كه مي‌گويند حالتي است عاطفي كه تحت تأثير تربيت‌ها، ارزش‌ها، قرار دادها و معيارهاي اجتماعي و بر اثر محروميت و تبعيض به وجود آمده است. البته برخي هم براي آن ريشه‌ي غريزي قائلند.3

دامنه‌ي حسادت

ظاهر امر اين است كه در محيط خانواده، كودكان بزرگتر نسبت به آنها كه كوچكترند حسادت مي‌كنند ولي زماني هم ممكن است كودك كوچكتر نسبت به بزرگتر حسودي كند كه چرا اولي مزاحم و موي دماغ است. گاهي هم برخي كودكان از اينكه مي‌بينند پدر و مادر نسبت به هم محبت دارند حسادت مي‌كنند . 4

تاريخچه حسادت

حسادت بين برادرها سنت ديرينه و غم‌انگيزي دارد. نخستين قتل نفسي كه در تاريخ بشر به ثبت رسيده، كشته شدن هابيل به دست برادرش قابيل است. يعقوب براي اينكه به دست برادرش عيسو كشته نشود، خانه را ترك كرد و پسران يعقوب نسبت به برادرشان يوسف حسادت مي ورزيدند. 5

سن بروز حسادت

حسادت از همان سنين قبل از يك سالگي در كودك بروز مي‌كند.

حسادت را به صورت آشكار در سنين 18 ماهگي در كودكان مي‌بينيم. در 5/2 سالگي به گونه‌اي است كه حتي حاضر نيست كودكي را در آغوش مادر ببيند  اوج حسادت در دو سن است ، يكي در سنين 5-3 سالگي و ديگري در سنين 11 سالگي .6

ميزان شيوع حسادت

حسادت در نزد همه‌ي افراد و گروه‌ها يكسان نيست. حسادت در كودكان شديدتر از بزرگسالان است.7در خانواده هاي كم جمعيت بيشتر از خانواده هاي پر جمعيت است. در دختران بيشتر از پسران و حدوداً در برابر آن‌هاست.  در افراد باهوش به مراتب بيشتر از افرد كم هوش است. 8

مرز بين حسادت و رقابت

مرز بين حسادت و رقابت بسيار نزديك است. والدين بايد با هوشياري مرتكب اين اشتباه نشوند و رقابت كودك خود را در جهت رشد با حسادت اشتباه نگيرند. 9

تفاوت حسد و غبطه

ميان حسد و غبطه تفاوت وجود دارد يكي زشت و ناپسند و ديگري پسنديده است. در اين رابطه گفته مي‌شود، اگر فردي آرزوي از بين رفتن نعمت يا موفقيت ديگران را داشته باشد دچار حسادت شده است ولي اگر بخواهد كه خداوند عين آن نعمت يا موفقيت را به او نيز ارزاني كند بدون اينكه نابودي آن را در ديگران بخواهد دچار غبطه شده است. 10

 

پيامدها و آسيب‌هاي حسادت

نتيجه ي تلخ حسادت در دوران كودكي مي تواند اثرات نامطلوبي بر شخصيت كودك در آينده بگذارد برخي از اين خطرات و آسيب‌ها عبارتند از:

آسيب‌هاي جسماني:

ترس از بيان، كودك را دچار آسيب‌هاي جسماني از جمله: سرفه، جوش هاي پوستي، آسم و ... مي‌كند. 11

آسيب‌هاي رواني – عاطفي:

 الف) مرحوميت از آسايش و راحتي

ب) تباه شدن استعداد و توانايي‌هاي بالقوه‌ي فرد

ج) از بين رفتن محبت

3- آسيب‌هاي اجتماعي:

الف) درگيري، قتل و خونريزي

ب) منزوي و گوشه گير شدن.

4-آسيب‌هاي اخلاقي:

الف) محروميت از رحمت الهي

ب) حسد ريشه‌ي گناهان است

ج) از بین رفتن ایمان

د) محرومیت از حکمت الهی

ﻫ ) حسد ریشه ی کفر است12

 

 

بخش دوم: علائم و انواع حسادت در كودكان

علائم حسادت در کودکان

کودکان خردسال ممکن است حسادت خود را به صورت واکنش های مستقیم یا غیر مستقیم آشکار سازند كه عبارتند از:

علائم مستقیم:

 1- کودک حسود دوست دارد مورد نوازش و عشق قرار بگیرد، به خصوص هنگامی که کودک محسود مورد محبت قرار می گیرد. 2- کتک زدن محسود 3- جلوگیری از ورود کودک محسود به خانه 4- نشان دادن حالت تعدی و تجاوز13 5- دوری کردن از کودک محسود 6- به نوزاد بد گفتن.7- به کار بردن الفاظ خشن.14 8-وسایل نوزاد را تصاحب کردن لباس های نوزاد جدید را پوشیدن و ... .15

علائم غير مستقيم

هنگامي كه حسادت كودكان از ناحيه‌ي والدين سركوب مي‌شود ممكن است به صورت نشانه‌ها و بدرفتاري‌‌هاي ديگري بروز پيدا كند. و كودك حسادتش را به صورت علائمي غير مستقيم از خود نشان دهد.16

از جمله‌ي اين علائم عبارتند از : 1- اصرار به تصرف لحاف و بستر كودك محسود 2- بي‌اشتهايي در صرف غذا ، 3- ادا در آوردن و مسخره كردن، 4- بروز شب ادراري ، 5- عدم كنترل دفع و كثيف كردن خود 6- ناخن جويدن، انگشت مكيدن 7- پيدايش ترس و وحشت 8- راه رفتن در خواب 9-  اصرار بر خوابيدن در كنار والدين17 10- لجبازي كردن 11- بازگشت به رفتار دوران شيرخوارگي از جمله  مكيدن پستانك و تقاضاي خوردن شير وپوشك شدن18 ، 12-   مبتلا شدن فرزند اول به بيماري آسم ، سرفه و جوش‌هاي پوستي19 13- كاهش وزن و خستگي مفرط و ....20

 

حسادت در نقاشي كودكان:

يكي از بهترين راه‌هايي كه مي‌توان از طريق آن به عمق احساسات، رؤياها، آرزوها و هيجانات كودك پي برد، نقاشي كردن اوست.

كودك اگر در نقاشي‌اش خواهر يا برادرش را نكشد به معناي حسادت به آنهاست. يا نبودن رنگ در قسمتي از نقاشي يا تمام آن مي‌تواند گوياي خلأ عاطفي در كودك باشد. 21

عواطف همراه با حسادت

حسادت خود از دسته‌ي عواطف است ولي عاطفه‌اي بيمارگونه كه گاهي با قساوت و سنگدلي، خود كامگي و خودپرستي همراه مي‌شود و زمينه را براي نابودي ديگران فراهم مي‌سازد.

عاطفه‌ي ديگري كه با آن همراه است احساس خشم است. عاطفه‌ي همراه ديگر، عاطفه‌ي حقارت و احساس كمتري اضطراب، وسواس، كج خلقي‌هاي عاطفي، بهانه‌جويي‌ها، اعلام و اعمال نفرت مي باشد.22

انواع حسادت

حسادت در كودكان را مي‌توان به چهار قسمت تقسيم كرد: 1- حسادت در كودكان 2- حسادت فرزند اول به نوزاد – رايج ترين نوع حسادت در دوران كودكي 3- حسادت بين فرزندان خانواده 4- حسادت بين هم‌كلاسي‌ها.23

فاصله سني و حسادت

تحقيقات نشان مي‌دهدكه وقتي فاصله‌ي سني بين خواهر و برادرها بين دو تا چهار سال باشد، حسادت و درگيري بين آنها بيشتر مي‌شود

گفته شده فاصله سني زير دو سال بهتر است زيرا حسادت كمتر رخ مي دهد.

ولي آنچه مهم است فاصله‌ي سني بچه‌ها نيست، بلكه  نحوه برخورد شما با اين فاصله است.24

 

عوامل ايجاد حسادت

انگيزه‌ها و عوامل ايجاد حسادت به تربيت شخص حسود و طرز رفتار ديگران با او بستگي دارد. اين عوامل عبارتند از:

عامل اول: اضافه شدن كودكي به خانواده: اگر چه آن امري جالب و هيجان انگيز براي خانواده است ولي براي كودكي كه قبل از او متولد شده، نگران كننده است.25 عامل دوم: مقايسه كردن فرزندان با يكديگر: والدين بايد بدانند همانطور كه كودكانشان از لحاظ شكل ظاهري با هم متفاوت‌اند از لحاظ هوش، استعداد، حافظه، مهارت‌ها و شخصيت‌ها و ... با هم تفاوت دارند و نبايد آنها را با هم مقايسه كنند.26 مقايسه كردن  باعث مي‌شود كه كودكانتان به رقيب يكديگر تبديل شوند. 27

عامل سوم: تبعيض قائل شدن بين فرزندان: والدين به چند علّت بين فرزندان خود تبعيض قائل مي‌شوند كه عبارتند از:  1- سن كودكان 2- جنس كودكان3- فرزند اول 4- رفتار فرزندان 5- وضعيت والدين در كودكي6- علل خاص و مقطعي.28

عامل چهارم: برقرار نكردن عدالت و تساوي رفتار بين فرزندان:  پدران و مادراني كه در ابراز علاقه و محبت، نسبت به كودكان خود، مراعات عدل و تساوي را نمي‌نمايند و يكي از كودكان خود را بر ساير كودكان خويش ترجيح مي دهند عملاً آنان را به سوي حسادت راهنمايي كرده‌اند. 29

عامل پنجم: تفاوت سني و جنسي ميان فرزندان:  كودك بزرگتر به محبت و مواظبتي كه كودك خردسال از آن برخوردار است، حسادت مي كند و كودك خردسال نسبت به مزايا وامتيازات كودك بزرگتر از آن بهره‌مند است، حسادت مي كند.30 خواهر به برادرش حسادت مي‌كند زيرا او از آزادي بيشتري برخوردار است. برادر به خواهرش حسادت ممي‌كند براي اين كه او مورد توجه خاص والدين است.31

عامل ششم: در تشويق و تنبيه فرق قائل شدن:

تشويق و تنبيه در هر كودك بايد با توجه به مؤلّفه‌ي ميزان توان و استعداد و نيز ميزان كار خوب و بد او محاسبه شود. 32

عامل هفتم: تحقير كردن فرزندان در مقابل همسالان و ديگران

عامل هشتم: تضاد بين والدين

در صورتي، كه كودكي كه از چند لحاظ و ويژگي به يكي از والدين شبيه باشد، ممكن است از سوي زوج ديگر مورد خشم و انتقام قرار گيرد؛ در نتيجه، اين امر باعث مي‌شود تا چنين كودكي به خواهر يا برادري كه از محبت و نوازش آن زوج برخوردار است، حسادت بورزد.33

عامل نهم: شيوه تربيتي: والدين بايد در زمينه تربيت فرزندان از يك روش تربيتي استفاده نمايند و در اين زمينه با هم متحد وهماهنگ باشند نه اينكه هر كدام از يك روش استفاده كنند. 34

بخش سوم: شيوه‌هاي پيشگيري و درمان حسادت

زماني كه مادر براي بار دوم باردار مي‌شود هميشه اين دغدغه وسؤالات براي او پيش مي‌آيد كه:

چطور كودك خود را براي پذيرش نوزاد جديد آماده كنم؟35

از چه زماني شروع كنيم؟

اينكه :«به بچه چه بگويم؟ چه زماني به آنها بگويم؟». اين امر تا حدّ زيادي به سنّ فرزندان مرتبط است.36

اگر كودك شما علت بزرگ شدن شكمتان را پرسيد با او درباره‌ي تولد نوزاد جديد صحبت كنيد ولي اگر كودك در اين مورد صحبتي نكرد بهترين زمان براي آماده كردن كودك براي تولد نوزاد جديد، يكي دو ماه پاياني بارداري است.

زيرا نه ماه ممكن است براي شما زمان كوتاهي باشد اما براي يك كودك دو ساله، يك سوم عمر او محسوب مي‌شود.

آماده كردن كودك قبل از تولد نوزاد جديد

روشی که شما برای توضیح اینکه نوزادی در راه است انتخاب می‌کنيد، ‌یک انتخاب و علاقه‌ی شخصي است و مقدار جزئياتي كه بيان مي‌كنيد به سن و سال و بلوغ فكري كودك بستگي دارد. 37

 اجازه بدهيد كودكتان حركات جنين را حس كند و اجازه دهيد براي نوزاد چيزهاي كوچكي بخرد.  اگر از دوران حاملگي قبلي خود عكس‌هايي داريد و يا از آزمايش‌هاي سونوگرافي او،‌برگه‌اي داريد،‌آنها را با هم تماشا كنيد.درباره به دنيا آمدن خواهر يا بردادر جديد كتاب داستاني بخريد و با هم بخوانيد و در اين مورد صحبت كنيد و ... .38

 

اصلاح و درمان حسادت در كودكان

حسادت يكي از مسائل شايع در كودكان است كه نمي‌توان از ايجاد آن جلوگيري كرد ولي مي‌توان تا جايي كه امكان دارد از شدت آن كم كرد و در درمان آن كوشيد و حسّ حسادت كودك را در جهت صحيح آن كه رقابت سالم است رهنمون كرد.39 دراينجا به برخي از راهكارهاي حسادت اشاره خواهيم كرد:

علت حسادت را بيابد: علت حسادت در كودك مي‌تواند كمبود محبت از طرف والدين، احساس حقارت، تولد نوزاد جديد، و ... باشد. 40

مورد محبت قرار دادن كودك: والدين پس از تولد نوزاد جديد، بايد بيشتر فرزند اولشان را مورد محبت قرار دهند و او را در آغوش بگيرند و ببوسند.41

وجود حسادت را تأييد و با كودك همدردي كنيد.42

به كودك اجازه دهيد كه با شما در مورد  احساساتش صحبت كند. چون او به شدت به تخليه‌ي احساسات نياز دارد.43

كودك را مجبور به دوست داشتن نوزاد نكنيد.44

خودتان را آماده‌ي بد اخلاقي‌ها و تندخويي‌هاي كودكتان كنيد از دست او عصباني و ناراحت نشويد، زيرا او نياز دارد كه ابراز وجود كند و اطمينان يابد كه هنوز جايگاهش در بين اعضاي خانواده محفوظ مانده است. 45

تغيير نكردن رفتار مادر بعد از تولد نوزاد : مادر بايد همان مقدار زماني كه قبلاً با او مي گذرانده با او باشد.46

ثبات انضباط خانواده: والدين نبايد به خاطر تولد نوزاد جديد در انضباط كودك خود تغيير بدهند.

كمك ديگران در روزهاي اول تولد نوزاد 47

كمك كردن كودك در كارهاي نوزاد: كودك مي‌تواند با آوردن پوشك براي مادرش، تكان دادن يك اسباب بازي مقابل صورت بچه، پوشاندن جوراب،پودر زدن به پاهاي نوزاد، عكس گرفتن از نوزاد و ... به شما كمك كند.48

 بگذاريد كه كودكتان بچه باقي بماند: اگر هنوز از پوشك استفاده مي كند يا شير مي خورد آن را قطع نكنيد.49

به او نگوييد «بزرگ شو!»: او نمي‌خواهد بزرگ باشد بلكه او مي‌خواهد مانند نوزاد مورد توجه و نورچشمي والدين باشد.50

 جايگزين كردن: هر زمان كه كودك براي زدن نوزاد نزديك شد به او قاطعانه بگوييد: «اجازه نمي دهيد به نوزاد صدمه بزند.» سپس عروسكي را در اختيار كودك قرار دهيد تا خشم خود را بر يك عروسك بي‌جان وارد كند و بعد به او بگوييد: «حالا فهميدم تو چقدر عصباني هستي»51

دوران نوزادي كودكتان را مقايسه نكنيد.52

اگر نمي‌توانيد براي كودك كاري انجام دهيد نوزاد را بهانه نكنيد.53

هميشه بگوئيد: «بچه‌ي كوچكمان»

تهيه‌ي وسايل جديد براي كودك زماني كه مي‌خواهيد از وسايل او براي نوزاد استفاده كنيد.54

مقايسه نكردن فرزندان با يكديگر

عدالت بر قرار كردن و تبعيض قائل نشدن بين فرزندان.

دخالت نكردن در دعواهاي كودكان.55

اختصاص وقتي مخصوص براي هر كودك.56

كمك گرفتن از كودك در كارهاي خانه.57

رفتار سازگارانه والدين با فرزندان.58

دو نكته براي دوستان و اقوام: 1) در مقابل كودك،‌ زياد به نوزاد توجه نكنند. 2) به آنها بگوييد كه كودكتان دوست ندارد در رابطه با نوزاد بااو صحبت كنيد و حالش را بپرسيد.59


پي نوشت‌ها

عبد الله شفيع آبادي، راهنمايي و مشاوره كودك (مفاهيم و كاربردها) ، ص86.

سيما، فردوسي، پاسخ به والدين، ، ص20.

علي، قائمي، خانواده و مسائل عاطفي كودكان، ص242

همان، ص235و236.

هايم، گينات، والدين و تربيت فرزند،  ص121.

علي، قائمي، همان، ص240و241.

عباس، فرهادي ثابت، چرا كودكم حسادت مي‌كند؟، ص8.

علي، قائمي، همان، ص242.

غلامحسين، فرد اصفهاني، كودك زير بناي هستي،  ص173.

عباس، فرهادي ثابت، همان، ص8.

همان، ص13.

عباس، فرهادی ثابت، همان ، ص19و20.

علی، قائمی، همان، ص236-238.

حسن، احدی و شکوه السادات، بنی جمالی، روانشناسی رشد، ص224.

عباس، فرهادی ثابت، همان ، ص23.

هايم، گينات، همان ،ص125.

علی، قائمی، همان، ص237و238.

حسن، احدی و شکوه السادات، بنی جمالی، همان ، ص224.

اكرم ،‌حيدري،‌به فرزندانمان چه بگوييم؟ چگونه بگوييم؟، ص42.

عبد الله شفيع آبادي، همان ، ص86و87.

حسين ، دهنوي، نسيم مهر3،ص193.

علی، قائمی، خانواده و مسائل عاطفی کودکان،  ص238.

عباس، فرهادي ثابت، همان ، ص10.

پت، اسپانگين و ويكتوريا، ريچاردسون، راهنماي بهبود روابط خواهر و برادرها، ص23-25.

علی، قائمی، خانواده و مسائل عاطفی کودکان،  ص 240.

يد الله ، جهانگرد، نحوه رفتار والدين بافرزندان، ص64.

پت، اسپانگين و ويكتوريا، ريچاردسون، همان ، ص110.

حسين ، دهنوي، نسيم مهر1،ص191.

حسن، احدی و شکوه السادات، بنی جمالی، همان ، ص 223.

هايم، گينات، همان ، ص128.

مهدي، ابوطالبي، تربيت ديني از ديدگاه امام علي ، ص249.

حسن، احدی و شکوه السادات، بنی جمالی، همان ، ص 223.

اكرم ،‌حيدري، همان ،ص46.

جواد، فيض، رفتار من با كودك من، ص20.

پت، اسپانگين و ويكتوريا، ريچارد سون، همان ، ص28.

اكرم، وفايي، كودك مرواريدي در صدف زندگي، ص244.

رابين، گلدستن و جانت، گالانت، پاسخگويي به سؤالات والدين، ص174.

پت، اسپانگين و ويكتوريا، ريچارد سون، همان ،ص30.

جواد،‌فيض، همان ، ص30.

راضيه، نيك طلب، با فرزندان، ص75.

اليزابت پنتلي، همان ،ص357.

پت، اسپانگين و ويكتوريا، ريچارد سون، همان ،ص47.

اكرم، وفايي، همان ،ص248.

علي، قائمي، تربيت و بازسازي كودكان، ص276.

محسن، تنه كار، بزرگترين كار يك پدر و زيباترين كار يك مادر،‌ ص87.

جواد، فيض، همان ،ص26.

عباس، فرهادي ثابت، همان ، ص35 و 36.

اكرم، وفايي، همان ،ص247.

محسن، تنه كار، همان ،ص86.

پت، اسپانگين و ويكتوريا، ريچارد سون، همان ،ص45.

حسين، دهنوي، نسيم مهر1،ص47.

اليزابت، پنتلي، همان ،ص358.

همان، ص357.

عباس، فرهادي ثابت، همان ، ص39.

جواد، فيض، همان ،ص32 و 33.

هايم، گينات، همان ،ص133.

ابوالفضل، بيرقي و صديقه، ايلان داغي، آموزش رفتار با كودك و نوجوان،ص82.

راضيه، همان ،ص76.

اكرم، وفايي، همان ،ص247.

 

فهرست منابع و مآخذ

ابوطالبي، مهدي، تربيت ديني از ديدگاه امام علي ع ، قم، انتشارات مؤسسه آموزش و پژوهش امام خميني (ره)، 1383.

احدی ، حسن و شکوفه السادات، بنی جمالی، روانشناسی رشد، (مفاهیم بنیادی و روانشناسی کودک)، تهران، نشر شرکت پردیس، 1380.

اسپانگين ، پت و ويكتوريا، ريچاردسون، راهنماي بهبود روابط خواهر و برادرها، سارا رئيسي طوسي، تهران، انتشارات صابرين ، 1386.

بيرقي، ابوالفضل و صديقه ايلان داغي، آموزش رفتار با كودك و نوجوان، اراك،‌انتشارات نواي دانش، 1389.

پدرام، احمد، خانواده و تربيت فرزند، اصفهان، انتشارات صادق هدايت، 1383.

پنتلي، اليزابت، فرهنگ تربيت كودكان (1001 نكته تربيتي كودك و نوجوان)، بهزاد رحمتي،تهران، انتشارات ماهرنگ، 1385.

تنه كار، محسن، بزرگترين كار يك پدر و زيباترين كار يك مادر،‌ قم، نشر نسيم حيات، 1389.

جهانگرد، يد الله ، نحوه رفتار والدين بافرزندان، تهران، انتشارات سازمان انجمن اوليا و مربيان، 1380.

حيدري ، اكرم ،‌ ‌به فرزندانمان چه بگوييم؟ چگونه بگوييم؟، تهران،‌ناشر پر شكوه،‌1382.

دهنوي، حسين ، نسيم مهر1، قم انتشارات خادم الرضا، 1388.

....................، نسيم مهر 3، قم، انتشارات خادم الرضا، 1387.

سليماني، محمود، خانواده و رفتار با فرزندان، مشهد، نشر اعتماد، 1384.

شفيع آبادي، عبد الله، راهنمايي و مشاوره كودك (مفاهيم و كاربردها) ، تهران، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها، 1386.

فرد اصفهاني، غلامحسين، كودك زير بناي هستي، تهران، انتشارات قوانين، 1381.

فردوسي، سيما، پاسخ به والدين، تهران، مؤسسه انتشارات صابين، 1385.

فرهادي ثابت، عباس، چرا كودكم حسادت مي‌كند؟، تهران، نشر چاپار فرزانگان؛ 1374.

فيض، جواد، رفتار من با كودك من، تهران، انتشارات اساطير، 1374.

قائمي، علي،  تربيت و بازسازي كودكان، قم، انتشارات دار التبليغ اسلامي، 1360.

................، خانواده و مسائل عاطفي كودكان،‌تهران، انتشارات اميري، 1369.

گينات، هايم، والدين و تربيت فرزند، فروزان گنجي زاده، تهران، نشر دات، 1383.

نيك طلب، راضيه، با فرزندان، مشهد، انتشارات اميد مهر، 1390.

وفايي، اكرم، كودك مرواريدي در صدف زندگي، قم، انتشارات منشور وحي، 1387.

نظر ها

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.

ثبت نظر

نام

ایمیل

وب سایت